สวัสดีครับก่อนอื่นผมต้องขอออกตัวก่อนว่าผมไม่ได้เป็นผู้มีความรู้หรือประสบการณ์เกี่ยวกับสัตว์สะเทินมากนัก เพียงแต่นำประสบการณ์ที่มีเล็กๆน้อยๆ มาแบ่งปันความรู้ร่วมกันเพื่อประโยชน์ในวิชาชีพของพวกเรา เรามาเริ่มเข้าสู่หัวข้อกันดีกว่าครับ ก่อนอื่นเราต้องมารู้จักกับ “สัตว์สะเทิน” กันก่อนนะครับ สัตวแพทย์บางท่านอาจจะยังไม่รู้จักสัตว์กลุ่มนี้มากเท่าไหร่นัก บางท่านอาจจะเคยได้ยินคำว่า “สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ” หรือ “สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก” ซึ่งคำเหล่านี้หมายความถึงสัตว์ในกลุ่มเดียวกัน แต่ที่ผมใช้คำว่า “สัตว์สะเทิน”นั้น เพราะว่าเป็นคำที่สั้นและมีความห มายชัดเจน โดยสัตว์ดังกล่าวจะหมายถึงสัตว์ใน

Class Amphibia ซึ่งประกอบด้วย 3 Order ได้แก่

1. Order Anura ประกอบด้วยสัตว์ในกลุ่ม กบ, คางคก, อึ่ง, เขียด และปาด

2. Order Caudata (Urodela) ประกอบด้วยสัตว์ในกลุ่ม ซาลามานเดอร์และนิวท์

3. Order Gymnophiona (Apoda) ประกอบด้วยสัตว์ในกลุ่ม เขียดงู

www.britannica.com

ลักษณะเฉพาะทางกายวิภาคและสรีรวิทยา

http://animals.howstuffworks.com

1. มีการเจริญเติบโตแบบ Metamorphosis

2. เป็นสัตว์เลือดเย็น (Poikilotherms)

3. ระบบโครงสร้างของร่างกาย

http://iceteazegeg.wordpress.com

• สัตว์ในกลุ่ม Anura มีการพัฒนาของรยางค์ดีที่สุด

• สัตว์ในกลุ่ม Salamander และลูกอ๊อด สามารถสร้างระยางค์ได้เมื่อมีการหลุดหรือขาดไป

4. ระบบผิวหนัง

• ในชั้น dermis ของผิวหนังมีเล้นเลือดมาเลี้ยงเป็นจำนวนมาก ทำให้ผิวหนังของสัตว์ในกลุ่มนี้มีหน้าที่สำคัญหลายอย่าง ได้แก่

การแลกเปลี่ยนก๊าซ

1. การรับความรู้สึกต่างๆได้รวดเร็ว
2. การควบคุมอุณหภูมิ
3. การควบคุมสมดุลของน้ำในร่างกาย
4. การไวต่อการสัมผัสสารเคมีผ่านทางผิวหนัง
5. มีเซลล์ Chromatophores ทำให้สัตว์บางชนิดมีสีสันสดใสสวยงาม
6. มีต่อมพิเศษหลายชนิด เช่น ต่อมพิษ ต่อมหลั่งสารเคลือบผิว

5. อวัยวะรับความรู้สึก

• Tympanic membrane อวัยวะรับคลื่นเสียง

• Vocal sac อวัยวะส่งเสียงร้อง
  

• Jacobson’s organ อวัยวะรับสารเคมีในช่องปาก

6. ระบบไหลเวียนโลหิต

• หัวใจมี 3 ห้อง

• มีระบบเลือด Renal portal system

• ตำแหน่งในการเจาะเก็บเลือด

1. หัวใจ, Ventral abdominal vein, Femoral vein, Lingual vein
2. สัตว์กลุ่ม Salamander สามารถเจาะได้ที่ Ventral tail vein

7. ระบบหายใจ

• ในช่วงชีวิตที่เป็นตัวอ่อน (Larva) จะมีการหายใจโดยใช้เหงือก (Gill respiration)

• ในช่วงตัวเต็มวัย (Adult) จะมีการหายใจโดยใช้ปอด (Pulmonic respiration) เป็นหลัก และมีการหายใจโดยใช้ผิวหนัง (Cutaneous respiration) ร่วมด้วย

• โครงสร้างของปอดยังไม่มี Alveoli ที่แท้จริง

• ไม่มีกระบังลม

8. ระบบทางเดินอาหาร

• ส่วนใหญ่เป็นสัตว์กินเนื้อ

• ลักษณะฟันเป็นแบบ Joint pedicel teeth ซึ่งมีลักษณะดังนี้

1. ส่วน crown ของฟันจะยึดเกาะกับฐานอย่างหลวมๆ
2. ลักษณะของ crown จะโค้งงอกลับเข้าไปในบริเวณ pharynx
3. ผลัดฟันได้ตลอดชีวิต

9. ระบบขับถ่าย

• ไตแบบ mesonephrone

• ทิศทางการไหลของปัสสาวะ

Kidney > Collecting duct > Cloaca > Bladder

• ระยะตัวอ่อนและตัวเต็มวัยที่อยู่น้ำจะขับของเสียเป็นแอมโมเนีย

• ตัวเต็มวัยที่อาศัยอยู่บนบกจะขับของเสียเป็นยูเรีย

10. ระบบสืบพันธุ์

• สัตว์ในกลุ่ม Anura ออกลูกเป็นไข่ มีการปฏิสนธิภายนอก โดยไข่จะมีวุ้นหุ้มอยู่โดยรอบ

• สัตว์ในกลุ่ม Caecilian และ Salamander มีทั้งชนิดที่ออกลูกเป็นไข่และเป็นตัว แต่มีชนิดที่ออกลูกเป็นตัวประมาณ 75%

• สัตว์ในกลุ่ม Bufonidae จะมีอวัยวะพิเศษที่เรียกว่า Bidder’s organ ซึ่งเป็นโครงสร้างของเนื้อเยื่อรังไข่ที่ยังไม่พัฒนา อยู่บริเวณด้านหน้าของไตและอยู่บนอัณฑะและรังไข่ เคยมีการทดลองเพื่อดูการทำงานของอวัยวะนี้โดยการตัดอัณฑะของตัวผู้ออก พบว่าอวัยวะนี้จะมีขนาดใหญ่ขึ้นและมีการผลิต Oocyte และฮอร์โมน Gonadotropins ออกมาเพื่อให้ร่างกายมีการสร้างรังไข่และมดลูก

• การแยกเพศสัตว์ในกลุ่มขึ้นกับชนิดสัตว์เป็นหลัก ซึ่งมีหลายวิธี ได้แก่

1. การดูขนาดของ tympanic membrane โดยตัวผู้จะมีขนาดใหญ่กว่าตัวเมีย
2. ตัวผู้จะมีโครงสร้างที่เรียกว่า Nuptial pad อยู่ที่บริเวณนิ้วเท้าหน้า เพื่อไว้ยึดเกาะกับตัวเมีย
3. ตัวผู้จะมี Vocal sac ขนาดใหญ่
4. ตัวผู้จะมีขนาดเล็กกว่าตัวเมีย

• การ copulation จะมี 2 ชนิด คือ

1. Axillary Copulation เป็นการเกาะของตัวผู้ที่บริเวณอกของตัวเมีย
2. Inguinal Copulation เป็นการเกาะของตัวผู้ที่บริเวณสะโพกของตัวเมีย

ตอนนี้ทุกท่านก็คงได้รู้จักกับสัตว์ในกลุ่มนี้มากขึ้นแล้วนะครับ คราวหน้าผมจะมาเข้าสู่เนื้อหาการวางยาสลบในสัตว์สะเทินเหล่านี้แบบคร่าวๆนะครับ

น.สพ.เทวราช เวชมนัส
โรงพยาบาลสัตว์ป่าสวนสัตว์เชียงใหม่ องค์การสวนสัตว์ในพระบรมราชูปถัมภ์

ShareThis

การตรวจสุขภาพปลากระเบน

 การเลี้ยงปลากระเบน ควรทำการสังเกตตัวปลากระเบนเพื่อบ่งชี้ถึงปัญหาด้านสุขภาพ ซึ่งเป็นสัญญาณบ่งบอกความเจ็บป่วยได้ สิ่งสำคัญคือจะต้องสำรวจความโค้งของจานและขอบกระโดง ซึ่งเรียกกันว่า “Death Curl” ปลากระเบนที่มีสุขภาพดีจะมีขอบจานแบนราบ ยกเว้นแต่กำลังเคลื่อนที่อยู่ ปลากระเบนที่มีขอบกระโดงยกขึ้นตลอดโดยไม่มีการเปลี่ยนแปลงหรือขอบยกโค้งขึ้นในขณะที่พักผ่อนแสดงว่าใกล้จะตาย โดยสาเหตุไม่ทราบแน่ชัด แต่อาจเกิดจาก

1. ปลากระเบนมักจะพักในกระแสน้ำที่ทำให้กระโดงยกขึ้น
2. หากเกิดความผิดปกติทางระบบประสาทอาจทำให้กล้ามเนื้อเสียสภาพ ทำให้ขอบกระโดงทำงานผิดปกติไป

ปลากระเบนที่มีสภาพดีนั้น ในเวลาพักกระโดงหรือจานจะเคลื่อนไหวเป็นคลื่นช้าๆ จากหัวไปหาง และขอบกระโดงจะเรียบแบนหรือโค้งเล็กน้อยยามจับเหยื่อ ซึ่งเป็นอาการปกติ จึงอาจสับสนกับปลาป่วยได้ ดังนั้นให้สังเกตให้ดีเป็นระยะเวลาหนึ่ง ช่วงในระยะแรกๆ ของสัญญาณนี้ จะเริ่มพบรอยที่ขอบจานของปลากระเบนทางด้านท้ายก่อน  เมื่อรอยนี้มีการกระจายรอบๆ จานไปข้างหน้า แสดงว่าปลาใกล้จะตายแล้ว ผู้เลี้ยงปลาจะต้องระวังสัญญาณเตือนนี้และต้องเตรียมการระวังป้องกันในระยะแรกๆ ซึ่งจะเป็นสัญญาณเตือนภัยที่ไม่อาจมองข้ามได้ ถ้าหากมีข้อสงสัยให้กระตุ้นปลากระเบนโดยการย้ายไปอยู่ในที่อีกที่หนึ่งในถัง และทำการสังเกตในท่าพักผ่อนอีกครั้ง ถ้าครีบกระโดงยังยกอยู่แสดงว่าปลากำลังจะตาย

อาการที่แสดงว่าปลากระเบนสุขภาพไม่ดีหรือติดเชื้อโรคคือ

-         เกิดกลุ่มฟิล์มขาวๆ ปกคลุมร่างกาย

-         หายใจอย่างเร็วหรือหอบในขณะพัก

-         มีแผลเปิดบนร่างกาย

-         มีแผลสีแดงหรือมีเลือดออกข้างล่างตัวปลา

-         มีการติดเชื้อจากสาหร่ายเป็นหย่อมๆ บนผิวหนัง

สัญญาณเตือนนี้จะบ่งบอกถึงการติดเชื้อโรคซึ่งไม่ได้ชี้ว่าใกล้ตายเหมือนอย่างครีบกระโดง

ผิวหนังของปลากระเบนที่มีสุขภาพดีจะดูสะอาด ผิวเป็นกำมะหยี่ ถ้ามีกลุ่มสีจางเหมือนนมแสดงให้เห็นว่าติดเชื้อโรคโดยเฉพาะจากเชื้อรา ผิวหนังที่ได้รับบาดเจ็บมีโอกาสติดเชื้อแบคทีเรียและเกิดเนื้อตายได้ง่าย ส่วนการติดเชื้อรามักเป็นการติดเชื้อเบื้องต้นซึ่งพบได้ยากกว่าการติดเชื้อแบคทีเรีย การบาดเจ็บที่ผิวหนังส่วนใหญ่มักจะเกิดจากการอยู่รวมกันหนาแน่นหรือจากปลาชนิดอื่นที่เลี้ยงรวมกัน การติดเชื้อราเป็นผลมาจากราน้ำจืดที่ชื่อว่า Saprolegnia มักจะพบที่หาง โดยเฉพาะอย่างยิ่งท่อหางที่ครอบเงี่ยง หรือเกิดขึ้นที่ปลาย ซึ่งการติดเชื้อนี้จะมีลักษณะเป็นปุยฝ้าย ซึ่งไม่สาหัสอะไรมากนักและมักจะหายไปเมื่อเลี้ยงในตู้เลี้ยงปลาที่มีการรักษาอย่างเหมาะสม ดังนั้นเมื่อผิวหนังได้รับบาดเจ็บควรรีบทำการรักษาเพื่อป้องกันการติดเชื้อแทรกซ้อน

ในการตรวจนั้น ควรทำการชั่งน้ำหนักของปลากระเบนเพื่อทดสอบว่าน้ำหนักลดลงหรือไม่ น้ำหนักที่ลดลงจะแสดงออกมาทางหัว หางและกระดูกเชิงกราน โดยที่หัวจะปรากฏรอยบุ๋มลึกระหว่างตาสองข้าง กระดูกเชิงกรานจะอยู่ทางด้านบนติดกับโคนหาง และจะเห็นเหมือนกางเต็นท์ยกขึ้นจากผิวหนังเป็นปุ่มสองปุ่ม ซึ่งกระดูกเชิงกรานนี้ไม่ควรปรากฏหากเลี้ยงในสภาวะที่มีสารอาหารที่ดี หางก็ควรจะเต็มและหนา ซึ่งปลากระเบนที่มีน้ำหนักเหมาะสมไม่ควรแสดงโครงสร้างที่เป็นกระดูกออกมาให้เห็น ถ้าเห็นซี่เหงือกทางด้านหลังแสดงว่าปลากระเบนเคยมีสุขภาพดีแต่สูญเสียน้ำหนักอย่างรวดเร็วอาจเนื่องมาจากความเครียด  ปลากระเบนที่ไม่ได้ให้อาหารมาเป็นเวลานาน การส่งออกหรือในร้านขายปลาอาจมีน้ำหนักลดได้ แต่ก็ไม่จำเป็นที่ปลากระเบนผอมจะต้องตายเสมอไปตราบใดที่มันยังกระตือรือล้นกินอาหารอยู่ก็มีโอกาสที่จะกลับมาดูดีเหมือนเดิมได้ถ้าได้รับการดูแลเอาใจใส่และเพิ่มปริมาณอาหาร

รูปแสดงปลากระเบนที่ผอมจากการอดอาหารขณะขนส่ง

หลังจากได้รับการเลี้ยงอย่างดี ก็สามารถกลับมาสมบูรณ์ได้ดังภาพ

เมื่อได้ปลาตัวใหม่มาเลี้ยง ควรเลี้ยงปลากระเบนตัวใหม่แยกออกมา เพื่อต้องการให้ปรับสภาพ จนกระทั่งน้ำหนักตัวเพียงพอ และควรแยกเพื่อปรับสภาพ 2 สัปดาห์ อีกทั้งถึงแม้ว่าปลาจะมีสภาพที่สามารถเริ่มให้อาหารได้ใน 1 หรือ 2 วัน ปลาตัวใหม่นี้จะต้องใช้เวลาในการปรับให้เข้ากับอาหารใหม่ และมีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อสำหรับการปล่อยปลาตัวใหม่ลงโดยตรงในถังที่เลี้ยงปลารวมกัน ในปลากระเบนส่วนมากแล้วในสภาวะที่ดีจะเริ่มกินอาหารใน 2-3 วัน บางชนิดจะใช้เวลานานประมาณ 1-2 สัปดาห์ โดยเฉพาะปลากระเบนตาเล็กและปลากระเบน Tiger ปลาที่ไม่แสดงท่าทางใดๆ มากกว่า 2-3 วัน หรือไม่กินอาหารอาจจะไม่สบาย หรือได้รับบาดเจ็บ ปลากระเบนที่มีสุขภาพดีแต่เริ่มไม่กินอาหารควรแยกเลี้ยงจนกว่าจะกินอาหารได้ ซึ่งปลาอาจจะเครียดจนไม่กินอาหารได้ถ้าเลี้ยงร่วมกับปลาจำนวนมาก หรือให้อาหารจำนวนมากเกินไป ปลากระเบนที่มีสุขภาพดีมักจะกินอาหารได้ดีและในระหว่างกินอาหารมักจะมีท่าทางค้นหาอาหารในถังไปด้วย ปัญหาด้านสุขภาพในปลากระเบนแรกๆ คือ จะไม่อยากอาหาร และควรจะทำการตรวจดูอย่างละเอียด ซึ่งอาจจะติดเชื้อได้ ส่วนสัญญาณอื่นๆ เช่น การหายใจอย่างรวดเร็ว ลดกิจกรรมโดยทั่วไป และฝังตัวกับพื้นดินในระยะเวลานานๆ ถ้าหากไม่พบสัญญาณความเจ็บป่วยในตัวปลา ให้ตรวจสอบคุณภาพน้ำต่อไป

ปลาที่ดูสุขภาพดีอาจจะไม่กินอาหารและตายได้ในที่สุด และจะเรียกว่า ตายเงียบ (Silent Death) การตายนี้อธิบายไม่ได้และมักจะไม่ค่อยพบเห็น การอธิบายที่ใกล้เคียงสำหรับการตายเช่นนี้ สาเหตุแรก คือ เกิดในภาวะเครียดในระหว่างที่ถูกจับหรือจากการขนส่ง ตัวอย่างเช่น การขาดน้ำสะอาดจะทำให้เกิดการสะสมของเสียจำพวกไนโตรเจน ซึ่งจะทำให้ไตถูกทำลายไม่สามารถสังเกตเห็นได้ การที่อยู่ในภาวะที่อุณหภูมิสูงทำให้อวัยวะที่มองไม่เห็นหรือเนื้อเยื่อถูกทำลาย ไตล้มเหลว และตายในที่สุด ส่วนสาเหตุที่สองคือ การที่ระบบประสาทถูกทำลายจากการที่มีแอมโมเนียสูงขึ้นและออกซิเจนลดน้อยลง คุณภาพน้ำต่ำจะมีออกซิเจนละลายน้ำต่ำและแอมโมเนียสูง ในภาวะนี้จะไม่ทำให้ปลาตายอย่างกะทันหันได้ แต่จะทำให้สมองหรืออวัยวะอื่นๆ ถูกทำลายถาวร และทำให้ตายได้ในอีก 2-3 สัปดาห์ต่อมา

ปลากระเบนที่มีสุขภาพดีจะไม่ค่อยใช้เวลาในการว่ายน้ำมากนัก ปลากระเบนที่ใช้เวลาในการว่ายน้ำมากกว่าอยู่กับพื้นดินอาจเกิดจากการเครียด ปลากระเบนที่มีสุขภาพดีจะใช้เวลาในการหาอาหาร เป่าน้ำบนพื้นดินเพื่อหาอาหาร หรือใต้ไม้ลอยน้ำ หิน หรือ อุปกรณ์อื่นๆ ในตู้เลี้ยงปลา และจะพักโดยการฝังตัวกับพื้นดินให้ตาโผล่พ้นดินออกมา บางครั้งอาจมีก้อนกรวดบางก้อนอยู่บนหลัง พออีกซักพักก็ลุกขึ้นมาหาอาหารอีก

ถ้าพบว่าปัญหาไม่ใช่ที่คุณภาพของน้ำ แต่เป็นที่ตัวปลากระเบนเอง ให้ทำการแยกเลี้ยงกับน้ำที่มีคุณภาพที่ดีเท่าที่จะทำได้ และจะทำให้สามารถตรวจการบาดเจ็บ การเติบโตของเห็ดรา หรือขอบกระโดงยกได้ง่ายขึ้น ถ้าไม่มีอะไรผิดปกติ ควรให้อาหารกระเบนในปริมาณน้อยๆ ถ้าไม่กินอาหารก็ควรเอาอาหารออก และลองให้ใหม่ในวันต่อไป หลังจากนั้น 2-3 วัน หากไม่กินอาหารอีกให้ใช้ยารักษา

ปลากระเบนมักไม่มีปมที่ครีบอย่างเช่นปลาเขตร้อนอื่นๆ แต่หากเลี้ยงในสภาพที่ไม่ดีในระหว่างการจับหรือการขนส่ง หรือในตู้เลี้ยงปลาที่มีคุณภาพน้ำที่ไม่ดี ก็จะพบแผลสีแดงบริเวณท้อง แผลที่เกิดขึ้นนี้อาจเป็นผลมาจากการเลี้ยงบนพื้นดินที่ไม่เหมาะสม เช่น ในคอกคอนกรีต คุณภาพน้ำที่แย่จากผู้ส่งออก หรือได้รับบาดเจ็บจากการอยู่ในภาวะแออัด การติดเชื้อจากแบคทีเรียจากบาดแผลจะเกิดขึ้นและต้องใช้ยาปฏิชีวนะในการรักษา ถ้าหากครีบเป็นปมในระหว่างการซื้อใหม่ๆ แผลที่เกิดขึ้นนี้อาจมาจากการขนส่งหรือในระหว่างช่วงการกักขัง อย่างไรก็ตาม ถ้าสังเกตเห็นจะเป็นตัวที่จะบอกได้ว่าจะเกิดปัญหาสาหัสได้สำหรับการบำรุงรักษาตู้เลี้ยงปลา

การกำจัดโรคที่เกิดจากการติดเชื้อ

ควรใช้ยาปฏิชีวนะและสารเคมีที่มีความเหมาะสมในตู้ปลาขนาดใหญ่เพื่อรักษาปลาตัวใหม่ทั้งหมด หรือผลิตภัณฑ์อื่นที่ใส่ลงไปในน้ำเพื่อลดโรคที่เกิดจากเชื้อ ไม่มีเกณฑ์กำหนดปริมาณยาที่ให้ไปและอัตราการดูดซึมและประสิทธิภาพของการละลายของยาไม่สามารถคาดเดาได้ ซึงยาที่สามารถฉีดได้จะได้ผลดีกว่ายาที่ละลายในน้ำ ปลาน้ำจืดจะไม่ดื่มน้ำ เพราะฉะนั้นการใส่ยาลงไปในน้ำปลาจะไม่กลืนเข้าไป ประโยชน์ของยาละลายน้ำคือ ยาจะสัมผัสกับผิวหนังที่ติดเชื้อภายนอกของปลาได้โดยตรง และยาปฏิชีวนะบางชนิดอาจดูดซึมเข้าได้ทางเหงือกของปลา การให้ยาโดยการกินจำเป็นที่จะต้องทราบน้ำหนักตัวที่แน่นอนเพื่อคำนวณขนาดยา แต่ปลากระเบนอาจให้กินยาลำบาก จึงอาจมีการใส่ผสมลงไปในอาหารได้ ส่วนการฉีดยาก็จำเป็นต้องทราบน้ำหนักตัวเช่นเดียวกัน โดยส่วนใหญ่มักฉีดเข้ากล้ามเนื้อ และห้ามเช็ดแอลกอฮอล์ก่อนฉีดยาเป็นอันขาดเพราะอาจไปทำลายผิวหนังของปลาได้

ตัวยาที่ใช้ในการรักษาโรคของปลากระเบนมีอยู่หลายชนิด อาทิ ยาปฏิชีวนะ ยาต้านเชื้อราที่ใช้กับปลาเขตร้อนเลี้ยงสวยงาม ผลิตภัณฑ์ที่ใช้สำหรับการรักษาโรคปลาหลายชนิดเป็นตัวยาที่ผสมกันซึ่งรวมถึงสีเมธิลีนบลู (Methylene Blue) ยาปฏิชีวนะ เช่น Nitrofurazone และ Furazolidone

เราสามารถใช้ยาปฏิชีวนะชนิด Nitrofurazone (Furanace^®) ใช้ละลายน้ำในการรักษาการติดเชื้อเบื้องต้นได้ และให้  Enrofloxacin (Baytril^®) และ Ceftazadime pentahydrate  (Fortaz^®) โดยการฉีดจะได้ผลดีกว่าในการรักษาการติดเชื้อจากแบคทีเรีย และการได้รับบาดเจ็บจากท่อที่หางตามลำดับ ควรให้ยา Enrofloxacin 25 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม หนึ่งครั้งทุกๆ 2-3 วัน สำหรับปริมาณยาของ Ceftazadime pentahydrate 10 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม หนึ่งครั้งทุกๆ 2-3 วัน และควรใช้ตามสัตวแพทย์สั่ง ตัวยานี้ใช้สำหรับฉีดและไม่ควรใส่ลงไปในน้ำของตู้เลี้ยงปลา การรักษาโดยการฉีดยาควรให้อย่างน้อย 3 ครั้งอย่างต่อเนื่อง สำหรับการฉีดยาที่สาหัสจำเป็นที่จะต้องใช้เวลายาวนานในการรักษา

ยาอื่นๆ ที่ใช้สำหรับปลา เช่น Acriflavin, Sulfa และ Tetracycline ใช้เติมลงไปในน้ำเพื่อป้องกันสำหรับปลาที่ได้มาใหม่ๆ หรือใช้สำหรับการรักษาเมื่อพบเชื้อโรค ปัญหาบางอย่างอาจเกิดขึ้นเมื่อเติมยาลงไปในน้ำ อาทิ

1. ตัวกรองถ่านจะกำจัดยาอย่างรวดเร็ว
2. ตัวยาบางตัวเช่น Penicillin, Erythromycin, และ Methylene Blue จะถูกทำลายโดยตัวกรองแบคทีเรีย
3. ปลาน้ำจืดจะไม่ดื่มน้ำ ทำให้อัตราการับยาที่ปลาจะได้รับนั้นไม่สามารถคาดเดาได้
4. ปริมาณยาที่ใช้ ก็ไม่มีการกำหนดที่ชัดเจน
5. ช่วงระยะเวลาการทำงานของยาที่ละลายไม่สามารถคาดเดาได้

ผลของปัญหาต่างๆ เหล่านี้ทำให้การรักษาโดยการฉีดยาปฏิชีวนะเป็นวิธีที่ควรทำ แต่เมื่อไม่สามารถฉีดยาปฏิชีวนะได้ ยาที่มักใช้ได้ผลดี คือ Nitrofurazone โดยเป็นยาที่ไม่ทำลายตัวกรองแบคทีเรีย และปลาจะสามารถดูดซึมได้เร็วเมื่อใส่ลงไปในน้ำ ปริมาณยาที่ใช้คือ 250 มิลลิกรัมต่อน้ำ 10 แกลลอน หรือ 38 ลิตร การรักษานี้ควรจะทำซ้ำทุก 3-4 วัน เพราะยาอาจสลายในน้ำได้ เมื่อทำการรักษาปลาโดยการเติมยาปฏิชีวนะลงไปในน้ำ ควรทำการเปลี่ยนถ่ายน้ำประมาณ 50% ในระหว่างการรักษา สิ่งสำคัญคือให้ย้ายเครื่องกรองถ่านจากระบบการกรองก่อนทำการเติมยาหรือยาอื่นๆ ลงไปในตู้เลี้ยงปลา เพราะถ่านจะกำจัดยาเกือบทุกชนิด

ปลาทะเลจำพวก elasmobranch เป็นที่ทราบกันดีว่าจะอ่อนไหวต่อยาที่ใช้กับปลาทั่วๆไป โดยควรระมัดระวังในการใช้ยา และหลีกเลี่ยงการใช้ยาในกลุ่ม

-         Malachite Green ยาที่ใช้สำหรับรักษาการติดเชื้อจากรา

-         ยาที่มีทองแดงเป็นส่วนประกอบ ซึ่งใช้สำหรับการรักษาปรสิตภายนอก

-         Ivermectin ใช้สำหรับรักษาปรสิตในลำไส้ เป็นพิษทั้งปลากระเบนน้ำจืดและน้ำทะเล

-         มีข้อมูลการใช้ยาสำหรับปลากระเบนน้ำจืดน้อย จึงควรใช้ยาชนิดใหม่อย่างระมัดระวัง ลดปริมาณยาลง 50% เป็นวิธีหนึ่งที่ใช้สำหรับการทดลองใช้ยาตัวใหม่

การฉีดยาทำอย่างไร

ปลากระเบนที่ต้องการฉีดยา ควรที่จะต้องคลุมตาข่าย และจะต้องจับบังคับใต้น้ำอย่างรวดเร็ว เมื่อเอาปลาขึ้นมาจากน้ำ ปลากระเบนจะตกใจและดิ้น ทำให้ฉีดยาได้ลำบาก และทำให้เงี่ยงติดพันกับตาข่ายได้ การจับบังคับที่สะดวกลง่ายทำได้โดยใช้ 2 คนช่วยกัน จับตัวปลากระเบนด้วยมือข้างหนึ่งและฉีดยาอีกข้างหนึ่ง คนที่ 2 ให้จับตาข่ายไว้

ขั้นตอนที่ 1 การคลุมข่ายปลากระเบน

การคลุมข่ายและการโยกย้ายปลากระเบนทำได้ยากกว่าปลาชนิดอื่นด้วยเหตุผล 2 ข้อ คือ ข้อแรกปลากระเบนเป็นปลาที่มีพิษ และข้อที่สอง เงี่ยงหรือหนามมักจะพันกับตาข่าย วิธีที่ดีที่สุดในการโยกย้ายปลากระเบนคือให้ใส่ปลากระเบนลงในถุงพลาสติกที่ใช้ในการขนส่ง และยกถึงพลาสติกนี้ขึ้นให้น้ำไหลออกจากถุง วิธีนี้ทำให้ปลากระเบนเหนื่อยและบอบช้ำน้อยลง

เมื่อต้องการคลุมตาข่ายปลากระเบนเพื่อการรักษา ตาข่ายที่มีตาละเอียดสามารถลดแต่ไม่สามารถกำจัดความเสี่ยงของเงี่ยงที่ติดพันกับตาข่ายได้

ควรใช้ตาข่ายค่อยๆคลุมอย่างช้าๆ เมื่อจับได้แล้วให้นำขึ้นบนผิวน้ำเพื่อทำการรักษา และไม่ควรนำออกมาจากน้ำ เพราะจะทำให้ปลากระเบนตื่นตกใจและจะสะบัดหางไปรอบๆตาข่าย และมีโอกาสทำให้เงี่ยงติดกับตาข่ายได้

ถ้าเงี่ยงติดตาข่ายให้ดันปลาไปทางด้านหลังให้พ้นจากตาข่าย ถ้าหากไม่สามารถทำได้ ให้ตัดยอดที่ติดพันกับเงี่ยงออกและจะต้องมีกรรไกรที่มีคุณภาพดีที่ไม่ทำให้ปลากระเบนได้รับบาดเจ็บ ถ้าเงี่ยงเริ่มติดพันกับตาข่าย ปลอกของเงี่ยงจะไม่ทะลุออกมาจากตาข่าย ซึ่งหมายความว่าปลายเงี่ยงจะโผล่ออกมาและสังเกตง่าย และปลายเงี่ยงมักจะพันตาข่าย ให้ตัดปลายประมาณ ¼ หรือมากที่สุด ½ นิ้ว จะสามรถปล่อยปลากระเบนให้เป็นอิสระได้ ให้ยกตาข่ายขึ้นผิวน้ำ และตัดเงี่ยงให้ใกล้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ข้างในตาข่าย ถ้าไม่สามารถตัดเงี่ยงได้ให้ตัดตาข่าย และสามารถปล่อยปลากระเบนเป็นอิสระได้ อย่าพยายามที่จะดึงตาข่ายออกซึ่งจะทำให้ยิ่งพันกันมากขึ้น เมื่อปลากระเบนถูกตาข่ายรั้งไว้มันจะพยายามว่ายให้พ้น เงี่ยงที่ติดจะพันแน่นมากขึ้นให้ตัดตาข่ายโดยเร็ว และอย่านำปลากระเบนขึ้นจากน้ำในตอนนี้ เพราะจะทำให้ปลากระเบนขัดขืนและทำงานลำบาก จำไว้ว่าปลากระเบนเป็นปลาที่ตื่นตกใจง่าย ชิ้นส่วนของตาข่ายจะไม่ทำความรบกวนต่อปลากระเบน และจะหล่นไปกับเงี่ยงเมื่อทำการตัดออก

ขั้นตอนที่ 2 จะฉีดยาที่ไหน

ควรฉีดยาเข้าบริเวณไปทางด้านขวาหรือซ้ายของเงี่ยงหรือกระดูกสันหลัง ประมาณ 2 ใน 3 ระหว่างตากับฐานของหาง แทงเข็มเข้าไปในตัวปลากระเบนประมาณ ½ เซนติเมตรเข้าไปในกล้ามเนื้อเป็นมุมน้อยๆ อย่าฉีดแบบตั้งตรงกับตัวปลา หลีกเลี่ยงบริเวณที่เป็นเงี่ยงเมื่อทำการฉีด

ปลากระเบนตัวใหญ่ที่ไม่สามารถคลุมตาข่ายได้ การฉีดยาจะกระทำใต้น้ำ ซึ่งต้องอาศัยทักษะและความระมัดระวังซึ่งผู้เลี้ยงจะต้องถือเข็มฉีดยาใต้น้ำและทำให้ปลากระเบนอยู่ที่มุมของตู้เลี้ยงปลา จะต้องทำการแทงเข็มและฉีดยาเข้าไปในกล้ามเนื้ออย่างรวดเร็ว เทคนิคนี้ไม่เหมาะกับผู้เริ่มต้น โดยถ้าจะพยายามทำก็ควรระมัดระวังอย่างมาก เพราะหางกระเบนนั้นแข็งแรงและเงี่ยงอาจแทงเราได้อย่างรวดเร็ว

เมื่อใดก็ตามที่จะทำการฉีดยาให้ปลากระเบน จะต้องใช้ตาข่ายหรืออุปกรณ์อย่างอื่นในการลดโอกาสที่จะถูกตำ ปลากระเบนยอมทนกับการถูกควบคุมและฉีดยา แต่จะปกป้องตนเองเมื่อเวลาถูกเข็มแทง ผู้ช่วยควรที่จะคลุมตาข่ายหรือกะบังระหว่างระหว่างหางกับมือที่จับเข็มฉีดยา ถ้าปลากระเบนพยายามที่จะตำ หางของมันจะตำไปที่กะบังนั่นเอง

หมอฟ้า

References

Davis, R. 2004. Quarantine and Prophylaxis for Elasmobranches. In: The Elasmobranch Husbandry Manual: Captive Care of Sharks, Rays and their Relatives, Ohio Biological Survey. 143-150.

Ross, R. 2004. Husbandry of Freshwater Stingrays of the Family Potamotrygonidae. In: The Elasmobranch Husbandry Manual: Captive Care of Sharks, Rays and their Relatives, Ohio Biological Survey. 473-482.

ภาพจาก www.raylady.com

ShareThis

ผู้ที่สนใจเข้าร่วมงานสัมมนาในครั้งนี้ สามารถกรอกรายละเอียดในใบตอบรับ แล้วส่งกลับมาตามที่อยู่ในใบตอบรับ หรือสามารถลงทะเบียน online ได้ที่  www.zoothailand.co.cc

ดาวน์โหลด :     รายละเอียดกำหนดการ               แบบฟอร์มการตอบรับ

ShareThis

ก่อนที่เราจะดำเนินการจัดการสัตว์ป่าใด ๆ ก็ตามในธรรมชาติ เราจำเป็นที่จะต้องเข้าใจถึงธรรมชาติของสัตว์ป่า ชีววิทยา นิเวศวิทยา พื้นที่อาศัย ทราบถึงความปกติ และผิดปกติของสัตว์ป่า ทุก ๆ ด้านที่เกี่ยวข้องกับสัตว์ป่าอย่างถ่องแท้ แน่นอนว่าข้อมูลต่าง ๆ ข้างต้นที่เกี่ยวข้องกับสัตว์ป่าหลายชนิดเราสามารถศึกษาจากการค้นคว้าตำรา หนังสือ และเอกสารต่าง ๆ แต่ในสัตว์ป่าหลาย ๆ ชนิดที่ยังไม่ได้มีการศึกษาอย่างลึกซึ้ง หรือยังไม่ได้มีการศึกษาในสิ่งที่เราต้องการทราบจากสัตว์ป่าชนิดใด ๆ เราจึงจำเป็นที่จะต้องมีการสำรวจเพื่อให้ได้สิ่งที่เราต้องการทราบและศึกษา เพื่อนำไปใช้ในการจัดการสัตว์ป่าเพื่อการอนุรักษ์ต่อไป

ในที่นี้จะขอกล่าวถึงการสำรวจสัตว์ป่าเบื้องต้นอย่างง่าย ๆ พูดถึงหลักการทั่ว ๆ ไป ไม่ได้ลงเจาะลึกถึงวิธีการอย่างละเอียดมากนัก แต่เป็นการให้พอเข้าใจถึงกระบวนการสำรวจสัตว์ป่าและเพื่อให้ผู้อ่านเกิดความคิดในการนำไปประยุกต์ใช้ในสิ่งที่ตัวเองต้องการศึกษา และหากท่านผู้อ่านต้องการจะศึกษาเพิ่มเติมอย่างลึกซึ้งก็สามารถศึกษาเพิ่มเติมจากเอกสารอ้างอิงด้านท้าย หรือบทความในครั้งต่อ ๆ ไปครับ

การสำรวจทางด้านสัตว์ป่าแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภทหลัก ๆ คือ การสำรวจพื้นที่อาศัยหรือถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า และการสำรวจตัวสัตว์ป่า ประชากรสัตว์ป่า

การสำรวจพื้นที่อาศัยของสัตว์ป่า

พื้นที่อาศัยนับว่าเป็นปัจจัยที่สำคัญสำหรับสิ่งมีชีวิตทุกชนิด ไม่มีสิ่งมีชีวิตใดที่สามารถดำรงอยู่ได้โดยปราศจากที่อยู่อาศัย แต่พื้นที่อาศัยของสิ่งมีชีวิตรวมถึงสัตว์ป่านั้นย่อมมีความต้องการในสภาพของพื้นที่อาศัยที่แตกต่างกันไป ดังนั้นการสำรวจพื้นที่อาศัยจึงมีวัตถุประสงค์เพื่อให้ทราบลักษณะพื้นที่อาศัยที่เหมาะสมของสัตว์ป่าแต่ละชนิด เพื่อการประเมินพื้นที่อาศัย และเพื่อการจัดการพื้นที่อาศัยให้เหมาะสมแก่สัตว์ป่าชนิดนั้น ๆ

การสำรวจชนิด และแหล่งอาหาร สำหรับสัตว์กินพืช (Herbivorous) อาหารของสัตว์จำพวกนี้ก็คือพืชอาหารชนิดต่าง ๆ หรือที่เรียกว่า “forage species” เช่น ใบ ผล ต้น ดอก หรือส่วนต่าง ๆ ของพืชที่ถูกสัตว์ป่ากิน สัตว์กินพืชแต่ละชนิดก็มีความชอบในการเลือกกินพืชอาหารแตกต่างกันไปและขึ้นกับทั้งลักษณะโครงสร้างของร่างกาย เช่น เนื้อทรายมักจะเลือกกินพืชอาหารตามพื้นล่าง หญ้าชนิดต่าง ๆ ส่วนสัตว์กินพืชอย่างยีราฟก็เลือกกินพืชอาหารจากต้นไม้สูง เป็นต้น สัตว์ป่าชนิดใดกินพืชอาหารชนิดใดนั้นจะทราบได้ก็ต้องมาจากการเฝ้าสังเกตพฤติกรรมการกินแล้วจำแนกพืชอาหารชนิดนั้น หรือจากการเก็บมูลมาเข้าห้องปฏิบัติการเพื่อเปรียบเทียบเซลล์ปากใบของพืช เมื่อเราทราบชนิดของพืชอาหารของสัตว์ป่าแล้วนั้น การสำรวจความหนาแน่นของพืชอาหารก็มีความจำเป็นเพื่อตอบโจทย์ว่าในพื้นที่ที่ศึกษามีพืชอาหารเพียงพอหรือไม่ วิธีการที่นิยมใช้ประเมินความหนาแน่น คือ วิธีการที่เรียกว่า “Twig count” ซึ่งวิธีการก็ประมาณว่าทำการวางแปลงพืชแล้วนับปริมาณของพืชอาหารในส่วนของต้นพืชอาหารที่สัตว์ชนิดนั้น ๆ สามารถกินได้ อาจเป็นส่วนกิ่ง ก้านใบ ยอดไม้ แล้วนำมาคำนวณหาความหนาแน่น  มาพูดถึงสัตว์กินเนื้อ (Carnivorous) กันบ้าง อาหารของสัตว์กินเนื้อ ก็มักจะเป็นสัตว์กินพืชที่พูดถึงข้างต้นนี้เอง สัตว์กินเนื้อ หรือสัตว์ผู้ล่า มีทั้งจำพวกล่าเหยื่อกินเอง และสัตว์กินซาก หรือสัตว์ที่ตายจากการถูกล่าโดยสัตว์ผู้ล่าอื่น การสำรวจชนิดเหยื่อสามารถสังเกตได้จากซากสัตว์ชนิดนั้นโดยตรง สังเกตว่าบริเวณซากมีร่องรอย ทั้งรอยตีน ร่องรอยการล่า การทำเครื่องหมายจากสัตว์ผู้ล่าชนิดใด หรือการตั้งกล้องดักถ่ายภาพไว้บริเวณซากนั้นแล้วดูว่ามีสัตว์ชนิดใดเข้ามาใช้ประโยชน์จากซากนี้บ้าง นอกจากนี้จากมูลของสัตว์กินเนื้อชนิดต่าง ๆ เรายังสามารถนำมาจำแนกดูเศษที่หลงเหลืออยู่ในมูลนั้น ๆ เช่น ขน กระดูก ฟัน กีบ เป็นต้น ซึ่งจำเป็นที่จะต้องใช้วิธีการทางห้องปฏิบัติการประกอบด้วย

การสำรวจแหล่งน้ำ และแหล่งดินโป่ง ทั้งน้ำและดินโป่งถือเป็นสิ่งจำเป็นต่อการดำรงชีวิตของสัตว์ป่า การสำรวจแหล่งน้ำ ควรจะทำการสำรวจทั้งตำแหน่ง การกระจายของแหล่งน้ำทั้งหมด ทั้งแหล่งน้ำชั่วคราว และแหล่งน้ำถาวร เนื่องจากมีความสำคัญต่อการกระจายของสัตว์ป่าโดยเฉพาะในฤดูแล้งของพื้นที่ที่มีความแห้งแล้ง การสำรวจจำเป็นที่จะต้องใช้ความรู้ทางด้านระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์(GIS) ร่วมด้วย สำหรับการสำรวจแหล่งดินโป่ง ควรมีการนำตัวอย่างดินโป่งไปวิเคราะห์หาแร่ธาตุ และเฝ้าสังเกตชนิดของสัตว์กินพืชที่เข้ามาใช้ประโยชน์จากแหล่งโป่งนั้น ๆ

การศึกษาพื้นที่การกระจาย ในการศึกษาพื้นที่การกระจายของสัตว์ป่านั้นปัจจุบัน มีหลากหลายวิธี อาทิเช่น การใช้วิทยุติดตามตัวสัตว์ (Radio telemetry) โดยการติดตัวส่งสัญญาณวิทยุ (transmitter) ไว้กับสัตว์ป่าที่เราต้องการศึกษา ซึ่งอาจเป็นการทำเป็นปลอกคอห้อยไว้ที่คอเสือโคร่ง การทำเป็นเป้ติดหลังนก หรือการติดไว้บนหลังเต่า โดยผู้ศึกษาใช้ตัวรับสัญญาณ (receiver) ในการรับทิศทางของคลื่นสัญญาณวิทยุซึ่งต่อกับเสาอากาศ (antenna) ซึ่งทีมผู้ศึกษาควรจะมีผู้รับสัญญาณพร้อม ๆ กัน 2-3 ตำแหน่ง การหาตำแหน่งของสัตว์ป่าจึงต้องใช้ระยะเวลานานเพื่อให้ได้การกระจายในแต่ละวัน แต่ละเดือน และแต่ละปี ขึ้นอยู่กับจุดประสงค์ของการศึกษา นอกจากการใช้สัญญาณวิทยุนั้นยังมีเทคโนโลยีที่ก้าวหน้าไปอีก อย่างการใช้ระบบดาวเทียมระบุพิกัดทางภูมิศาสตร์ (GPS remote tracking system) และระบบการติดตามโดยรับสัญญาณดาวเทียม (Satellite) ผ่านมายังเครือข่ายของอินเตอร์เน็ต เปรียบได้ว่านั่งอยู่หน้าจอคอมพิวเตอร์ก็รู้ถึงการเคลื่อนที่ของสัตว์ป่านั้น ๆ ได้เลย

ความสามารถในการรองรับประชากรสัตว์ป่า (Carrying capacity) การศึกษาถึงความสามารถของการรองรับประชากรของสัตว์ป่าแต่ละชนิดนั้น ต้องอาศัยข้อมูลจากหลาย ๆ ด้าน และนำข้อมูลเหล่านั้นมาประกอบกัน เช่น ปริมาณของพืชอาหาร ปริมาณเหยื่อของสัตว์กินเนื้อ ขนาดพื้นที่ที่ศึกษา ขนาดพื้นที่การกระจายของสัตว์ป่าแต่ละชนิด การครอบครองพื้นที่ของสัตว์แต่ละฝูงหรือแต่ละตัว ความสามารถในการรองรับของพื้นที่ขึ้นอยู่กับปัจจัยทางฤดูกาลด้วย ในฤดูฝนมักมีความอุดมสมบูรณ์ของอาหารมากกว่าฤดูแล้ง จึงส่งผลให้มีความสามารถในการรองรับประชากรสัตว์ป่ามากกว่า ดังนั้นหากจะพิจารณาความสามารถในการรองรับประชากรของพื้นที่ใด ๆ ควรพิจารณาในฤดูแล้งนั่นเอง

ในบทความนี้ก็คงขอกล่าวถึงเพียงเท่านี้ก่อนแล้วกันครับ ส่วนการสำรวจกับตัวสัตว์ป่า และประชากรสัตว์ป่าขอเป็นครั้งหน้าแล้วกันนะครับ

อย่างไรก็แล้วแต่ จากบทความนี้ก็คงจะพอเห็นการสำรวจพื้นที่อาศัยของสัตว์ป่าที่เป็นเรื่องเบื้องต้นพื้นฐาน และคงทำให้ทราบถึงความสำคัญของพื้นที่อาศัย หรือ ถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า ที่มีความสำคัญมาก ๆ ต่อชีวิตของสัตว์ป่าเค้าเหล่านั้น หากขาดถิ่นที่อยู่อาศัย ก็เหมือนกับการไม่มีบ้านอยู่ ดังนั้น มนุษย์เราก็ควรหยุดการบุกรุก การรุกล้ำเข้าไปแย่งพื้นที่ป่ามาเป็นของมนุษย์เราได้แล้วครับ ไม่ว่าจะนำมาเป็นของส่วนตน ขยายถนนเพื่อส่วนรวม หรืออะไรก็แล้วแต่ “สัตว์ป่าจะไม่มีบ้านอยู่แล้วครับ”

เรื่องและภาพ โดย ARMminiVET

เอกสารอ้างอิง

นริศ  ภูมิภาคพันธ์.การจัดการสัตว์ป่า Wildlife Management. ภาคชีววิทยาป่าไม้, คณะวนศาสตร์. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

องค์การสวนสัตว์ในพระบรมราชูปถัมภ์. 2550. ชีววิทยาการอนุรักษ์และการจัดการสัตว์ป่า.

ShareThis

สวัสดีค่ะ ท่านผู้อ่านทุกท่าน ไม่ว่าจะเป็นผู้อ่านขาประจำหรือขาจร บทความของสัตว์กินพืชในสัปดาห์นี้จะขอกล่าวถึงเรื่องราวของ “แรด” สัตว์บกที่ได้ชื่อว่ามีขนาดตัวใหญ่เป็นอันดับสองรองจากช้างกันนะคะ เราจะมาดูกันว่าเจ้าแรดที่เราอาจจะรู้จักผ่านสำนวนหรือคำพูดต่าง ๆ นั้น แท้จริงแล้วเป็นอย่างไรกัน

แรดเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่กินพืชเป็นอาหาร (Herbivore) จัดอยู่ในอันดับสัตว์กีบคี่ (Order Perissodactyla) วงศ์แรด (Family Rhinocerotidae) ซึ่งสมาชิกในวงศ์นี้ปัจจุบันนั้นมีเหลืออยู่ 5 สายพันธุ์ โดยแรดจำนวน 2 สายพันธุ์นั้นมีถิ่นกำเนิดอยู่ในทวีปแอฟริกา ได้แก่ แรดขาวและแรดดำ ส่วนอีก 3 สายพันธุ์นั้นมีถิ่นกำเนิดอยู่ในทวีปเอเชีย ได้แก่ แรดอินเดีย แรดชวา และแรดสุมาตรา

ลักษณะโดยทั่วไปของสัตว์ในวงศ์แรดก็คือ การมีขนาดตัวที่ใหญ่ โดยแรดทุกสายพันธุ์นั้นจะมีน้ำหนักตัวที่มากกว่า 1 ตันขึ้นไป โดยเฉพาะแรดขาวซึ่งถือว่าเป็นแรดที่มีขนาดใหญ่ที่สุดนั้น มีขนาดใหญ่เป็นอันดับสองรองจากช้างเลยทีเดียว นอกจากนั้นแรดยังเป็นสัตว์ที่มีผิวหนังหนามาก โดยผิวหนังของแรดนั้นมีความหนาถึง 1 – 1.5 เซนติเมตร ซึ่งประกอบไปด้วยคอลลาเจนสานกันเป็นโครงสร้างคล้ายตาข่าย ทำให้มีความแข็งแรงเป็นอย่างมาก และลักษณะที่ถือได้ว่าเป็นลักษณะที่เด่นที่สุดของสัตว์ในวงศ์แรดก็คือ “นอ” ซึ่งเป็นสารประกอบจำพวกเคอราตินจำนวนมากอัดแน่นกันจนแข็ง แรดจะใช้นอเป็นอาวุธในการพุ่งชนศัตรู โดยแรดขาว แรดดำ และแรดสุมาตราจะมีนอจำนวน 2 นอ ส่วนแรดอินเดียและแรดชวาจะมีนอเพียงนอเดียว ตาของแรดนั้นถือว่ามีขนาดเล็กมากเมื่อเทียบกับลำตัวที่มีขนาดใหญ่ของมันทำให้แรดเป็นสัตว์ที่มีสายตาแย่มาก แต่ประสาทสัมผัสในเรื่องการดมกลิ่นและการได้ยินนั้นถือว่ายอดเยี่ยมมากเลยทีเดียว ซึ่งนั่นอาจเป็นการชดเชยในเรื่องสายตาที่ยอดแย่นั่นเอง เพื่อความอยู่รอดของตัวมันเอง อย่างไรก็ตามพบว่าโดยปกติแล้วแรดมักไม่ค่อยมีศัตรูตามธรรมชาติ เนื่องมาจากขนาดตัวที่ใหญ่ของมันนั่นเอง ศัตรูที่สำคัญที่สุดของแรดก็คือ “มนุษย์” ซึ่งมักจะล่าแรดเพื่อเอานอนำไปทำเป็นเครื่องรางของขลัง เครื่องประดับหรือนำไปทำยาสมุนไพรตามความเชื่อที่มีมาช้านาน ทำให้ประชากรของแรดลดลงเป็นจำนวนมาก โดยแรดดำ แรดชวา และแรดสุมาตรานั้นถือได้ว่าอยู่ในภาวะเสียงต่อการสูญพันธุ์เป็นอย่างยิ่ง (critically endangered) สำหรับแรดอินเดียนั้นก็อยู่ในภาวะเสียงต่อการสูญพันธุ์ (endangered) ส่วนแรดขาวนั้นถือว่าอยู่ในภาวะเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในอนาคตอันใกล้ (vulnerable)

Grzimek’s Animal Life Encyclopedia 2nd edit. Vol.15

แรดขาวและแรดดำนั้นมักอยู่อาศัยเป็นฝูงเล็ก ๆ ประมาณ 4 – 5 ตัว หากินตามทุ่งหญ้าไปจนถึงริมน้ำเป็นส่วนใหญ่ โดยแรดดำจะมีนิสัยค่อนข้างดุร้ายกว่าแรดขาว อาหารหลักของแรดทั้งสองชนิดนี้คือพืช โดยแรดขาวจะกินหญ้าเป็นส่วนใหญ่จึงมีริมฝีปากแบนกว้างสำหรับแทะเล็มหญ้า ส่วนแรดดำนั้นจะกินใบไม้เป็นส่วนใหญ่จึงมีริมฝีปากบนที่แหลมยาวเพื่อช่วยในการจับใบไม้และกิ่งไม้

แรดอินเดีย แรดชวา และแรดสุมาตรานั้นมีนิสัยค่อนข้างสันโดษ มักอาศัยอยู่เพียงตัวเดียว ยกเว้นเวลาผสมพันธุ์ แต่ก็สามารถพบเห็นแรดดังกล่าวหากินเป็นกลุ่มเล็ก ๆ บ้าง ตามแหล่งอาหาร โดยแรดอินเดียนั้นมักหากินตามป่าทุ่งหญ้าและที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึง ส่วนแรดชวาและแรดสุมาตรานั้นมักหากินตามป่าดิบชื้น อาหารของแรดทั้งสามชนิดนั้นมีความหลากหลายเป็นอย่างมาก โดยสามารถกินได้ตั้งแต่หญ้า หน่อไม้ ไปจนถึงพุ่มไม้หรือต้นไม้เตี้ย ๆ เลยทีเดียว

สำหรับแรดชนิดที่พบในไทยนั้นคือแรดชวาและแรดสุมาตราหรือที่เรารู้จักกันในนามของ “กระซู่” นั่นเอง จะเห็นได้ว่าแรดทั้ง 2 ชนิดนี้ล้วนแล้วแต่ถูกจัดให้เป็น 1 ในบัญชีรายชื่อสัตว์ป่าสงวนของไทย ซึ่งมีด้วยกันทั้งหมด 15 ชนิด โดยแรดชวานั้นปัจจุบันถือได้ว่าสูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติของเมืองไทยแล้ว ส่วนกระซู่นั้นเชื่อว่ายังคงมีอยู่ในผืนป่าป่าฮาลาบาลา แต่ก็ไม่มีการพบเห็นเป็นเวลานานแล้ว จึงถือได้ว่ากระซู่ก็ได้สูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติในประเทศไทยเช่นกัน ในปัจจุบัน เราสามารถพบเห็นแรดสายพันธุ์ต่าง ๆ ได้ตามสวนสัตว์ของเมืองไทย โดยแรดขาวมีจัดแสดงที่สวนสัตว์เปิดเขาเขียว สวนสัตว์นครราชสีมา และ สวนสัตว์สงขลา ส่วนแรดอินเดียนั้นจัดแสดงอยู่ที่สวนสัตว์เชียงใหม่แห่งเดียวเท่านั้น เป็นที่น่าเสียดายว่าแรดที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทยทั้ง 2 ชนิดนั้น ไม่ได้มีจัดแสดงให้เยาวชนรุ่นหลังได้ชมในสวนสัตว์ อีกทั้งในผืนป่าธรรมชาติเองแรดดังกล่าวก็มีจำนวนน้อยมากหรืออาจไม่มีแล้วก็ได้ ดังนั้นเราจึงควรร่วมด้วยช่วยกันในการอนุรักษ์แรดให้ยังคงอยู่คู่โลกใบนี้ต่อไป ไม่ว่าจะเป็นแรดสายพันธุ์ไหนก็ตาม ผู้เขียนก็หวังเป็นอย่างยิ่งว่าทั้งในปัจจุบันและในอนาคตข้างหน้าจะยังคงมีแรดอยู่คู่ผืนป่าถิ่นอาศัยของตัวเอง ไม่ว่าจะเป็นที่พบเห็นของมนุษย์หรือไม่ก็ตาม

รวบรวมและเรียบเรียงโดย MoopeE

ShareThis

ที่มา หนังสือสัตว์ป่าเมืองไทย

ชะมดเช็ด หรือ Small Indian Civet  (Viverricula indica) จัดเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม วงศ์สัตว์กินเนื้อ และตระกูล Viverridae ชะมดเช็ดจัดเป็นชะมดขนาดเล็ก หน้าผากแคบคล้ายหนู ขาสั้น ขนสีน้ำตาลและมีลายสีดำคาดตามความยาวบนหลัง 5 แถบโดยลากจากคอถึงโคนหาง ข้างลำตัวมีลักษณะจุดสีดำเรียงเป็นแถว หางเป็นปล้องสีดำสลับขาวจำนวน 6-9 ปล้อง ปลายหางสีขาว  เป็นสัตว์หากินเวลากลางคืนโดยอาหารที่กิน ได้แก่ นก หนู งู จิ้งเหลน กิ้งก่า ผลไม้ รากไม้ต่างๆ

ตามที่ได้มีการแก้ไขพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ.2535 โดยมีสาระสำคัญที่จะปกป้องคุ้มครองรักษาสัตว์ป่า ที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า การครอบครองสัตว์ป่า การค้าสัตว์ป่า รวมทั้งซากและผลิตภัณฑ์ของสัตว์ป่า และการเพาะพันธุ์สัตว์ป่า ซึ่งมีรายละเอียด เงื่อนไข และชนิดที่อนุญาตให้เพาะพันธุ์ได้ตามกฎกระทรวงฉบับที่ 6 (พ.ศ.2537) ซึ่งในปัจจุบันสัตว์ป่าที่นิยมทำการเพาะเลี้ยงขยายพันธุ์ และสามารถดำเนินการได้จนเป็นผลสำเร็จ ได้แก่สัตว์จำพวก เก้ง กวาง นกบางชนิด และไก่ฟ้า เป็นต้น ชะมดเช็ดก็เป็นสัตว์ป่าชนิดหนึ่งในจำนวนชนิดสัตว์ป่าคุ้มครองที่กฎหมายกำหนดให้เพาะพันธุ์ได้  แต่ในความเป็นจริงการทำฟาร์มชะมดได้เริ่มต้นมานานก่อนการแก้ไขพรบ.ดังกล่าว เนื่องจากในอดีตการทำฟาร์มชะมดเช็ดถือเป็นภูมิปัญญาชาวบ้านอย่างหนึ่งซึ่ง จุดประสงค์ของการทำฟาร์มชะมดเช็ดนั้นก็คือสิ่งที่เราเรียกว่าสมุนไพรชะมดเช็ดค่ะ จะมีลักษณะเป็นเมือกหรือไข ที่ได้จากการสร้างของต่อมกลิ่นซึ่งอยู่ใกล้กับทวาร (Perineal gland) ของสัตว์จำพวกชะมด ซึ่งต่อมนี้ทำหน้าที่ขับน้ำมันและของเหลวที่มีกลิ่นฉุน มีลักษณะเฉพาะตัว โดยธรรมชาติชะมดทั้งเพศผู้และเพศเมียจะเช็ดของเหลวนี้กับตอไม้หรือกิ่งไม้ จึงเป็นที่มาของชื่อว่า “ชะมดเช็ด”นั่นเอง

ลักษณะของไข ที่มา การศึกษาการเพาะขยายพันธุ์ชะมดเช็ดในกรงเลี้ยงของสวนสัตว์เชียงใหม่เพื่อพัฒนาศักยภาพในการทำผลิตภัณฑ์เครื่องหอม

การเช็ดไขของเหลวเริ่มเมื่อมีอายุประมาณ 1 ปีจะมีไขของเหลวออกมาแต่สัตว์จะมีพฤติกรรมการเช็ดตั้งแต่หย่านมแล้ว โดยก่อนที่จะเช็ดจะเดินวนรอบแล้วจะดมดูจุดที่จะเช็ด ก่อนเช็ดจะยกหางขึ้นก่อนแล้วถอยเข้าหาที่เช็ด  ในสมุนไพรชะมดเช็ด จะมีสารประกอบที่เรียกว่า civetone ซึ่งเป็นสารคีโทน จะมีคุณสมบัติช่วยในการทำให้กลิ่นหอมคงอยู่นานหรือที่เรียกว่าสารตรึงกลิ่น (fixative)         ซี่งสารนี่แหละค่ะที่เป็นส่วนประกอบสำคัญในการปรุงยาแผนโบราณของไทย เช่น ยาหอมเทพจิตร     ยาหอมทิพโอสถ และยาหอมอินทจักร์    อันเป็นยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ นอกจากนี้ตามข้อมูลของกองควบคุมยา สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา(อ.ย.) พบว่ามีการขึ้นทะเบียนตำรับยาแผนโบราณที่ใช้สมุนไพรชะมดเช็ดเป็นเครื่องยาถึง 115 ตำรับ ทั้งยังเป็นที่ต้องการของตลาดการผลิตยาแผนโบราณและธุรกิจน้ำมันระเหยง่ายสำหรับสปาและสุคนธบำบัด(Aromatherapy) ในกลุ่มประเทศเอเชียตะวันออกอีกด้วย ได้แก่ ประเทศจีน ,ญี่ปุ่น และเกาหลีใต้ เป็นต้นกลุ่มประเทศตะวันตก เช่น สหรัฐอเมริกา และกลุ่มประเทศทางยุโรป

แต่เดิมสมุนไพรชะมดเช็ดได้มาจากชะมด 3 ชนิด ได้แก่ ชะมดเช็ด (Viverriicula indica), ชะมดแผงหางปล้อง  (Viverra zibetha) และ ชะมดแผงสันหางดำ(Viverra megaspila) แต่เนื่องจากปริมาณของสมุนไพรที่ได้ไม่เพียงพอกับความต้องการและมีราคาสูง จึงมีการเลี้ยงชะมดซึ่งชะมดที่นิยมเลี้ยงคือ ชะมดเช็ด เนื่องจาก สามารถเลี้ยงและหาพันธุ์ได้ง่ายกว่าชนิดอื่น

เนื่องจากความต้องการทางการตลาดที่มีเพิ่มขึ้นประกอบกับความหายากของการหาชะมดเช็ดเนื่องจากเจ้าของฟาร์มจะซื้อชะมดเช็ดจากนายพรานที่ดักจับมาจากบริเวณป่าละเมาะและทุ่งหญ้าหรือการซื้อจากพ่อค้าคนกลาง ดังนั้นการจับชะมดเช็ดจากป่าทำให้ไม่ทราบอายุของสัตว์อย่างแน่ชัด ประกอบกับลักษณะนิสัยอันดุร้าย ทำให้การจับต้องตัวชะมดทำได้ยาก ทำให้ไม่ทราบเพศเมื่อไม่ทราบเพศก็เกิดปัญหาคือ ในฟาร์มจึงไม่มีการจัดการด้านผสมพันธุ์ที่เป็นแบบแผนหรือมีการเพาะพันธุ์บ้างแต่ก็ไม่ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร  และเมื่อสัตว์ที่จับมาจากแหล่งธรรมชาติตายไปไม่ว่าจะมีสาเหตุจากความเครียด อายุหรือ โรคก็ตาม การหาสัตว์มาทดแทนก็เป็นการส่งเสริมการล่าชะมดเช็ดจากแหล่งธรรมชาติมากขึ้น ทำให้ชะมดเช็ดที่อยู่ตามธรรมชาติถูกคุกคามทั้งจากความต้องการภายในและภายนอกประเทศ สำหรับประเทศที่ชะมดเช็ดจัดเป็นชนิดพันธุ์ในบัญชีหมายเลข 3 ของอนุสัญญา CITES (หมายถึง ชนิดพันธุ์ที่ได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายของประเทศใดประเทศหนึ่งแล้ว ขอความร่วมมือประเทศภาคีให้ช่วยดูแลการนำเข้า คือจะต้องมีหนังสือรับรองการส่งออกจากประเทศถิ่นกำเนิด) เช่นประเทศเนเธอร์แลนด์ สเปน โปรตุเกส เป็นต้นจึงทำให้ราคาการรับซื้อสมุนไพรชะมดเช็ดเพิ่มขึ้นตามความยากในการหาวัตถุดิบ

จากประโยชน์ดังที่กล่าวข้างต้นทำให้ชะมดเช็ดกลายเป็นสัตว์เศรษฐกิจที่เป็นที่ต้องการของตลาดทั่วโลก  ในสัตว์เศรษฐกิจทุกชนิดล้วนต้องการการจัดการที่เหมาะสมซึ่งจำเป็นต้องมีข้อมูลที่มาจากการศึกษาวิจัย ด้วยเหตุนี้จึงกระตุ้นให้เกิดงานศึกษาวิจัยเกี่ยวกับสัตว์ชนิดนี้อีกมากมาย ไม่ว่าจะเป็นการศึกษาทางชีววิทยา   เภสัชวิทยา หรือการศึกษาเกี่ยวกับจัดการทางด้านการผลิตเช่น การจัดการโรงเรือน การจัดการด้านโภชนาการ การจัดการด้านการเพาะขยายพันธุ์ การเก็บน้ำมันชะมด และการจัดการทางการตลาด  เชื่อว่าผลจากการศึกษาวิจัยเหล่านี้จะเป็นการรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับชะมดเช็ดและนำไปใช้ในการส่งเสริมเกษตรกรได้ในอนาคต  หรืออาจนำไปสู่การเพาะขยายพันธุ์และการปล่อยคืนสู่ธรรมชาติได้อีกด้วย

การทำฟาร์มชะมดเช็ดนอกจากเป็นอีกอาชีพที่น่าสนใจแล้วยังจัดเป็นแนวทางการอนุรักษ์สัตว์ป่าอีกทางหนึ่งอีกด้วย เนื่องจากการสนับสนุนการเพาะขยายพันธุ์สัตว์ป่าในภาคเอกชนเพื่อการจำหน่ายออกสู่ยังท้องตลาด เชื่อว่าเป็นการพัฒนาจากสัตว์ป่าสู่สัตว์เศรษฐกิจที่ยั่งยืนต่อไปตามความ ต้องการของสังคม  ซึ่งวิธีการนี้นักวิชาการเชื่อว่าคือการอนุรักษ์สัตว์ที่ไม่สูญพันธุ์ไปจากโลกใบนี้ ขณะเดียวกันก็เป็นการตอบสนองต่อความต้องการทางการบริโภคของสังคมในอีกทางหนึ่งด้วย

เชื่อว่าความรู้เล็กๆน้อยๆที่รวบรวมมานี้ คงเป็นประโยชน์สำหรับผู้อ่านไม่มากก็น้อยนะคะ

ชื่อผู้เขียน phlox

เอกสารอ้างอิง

กำพน ชุมนุมพร้อมและคณะ.การศึกษาการเพาะขยายพันธุ์ชะมดเช็ดในกรงเลี้ยงของสวนสัตว์เชียงใหม่เพื่อพัฒนาศักยภาพในการทำผลิตภัณฑ์เครื่องหอม.แผนกบำรุงรักษาสัตว์ สวนสัตว์เชียงใหม่ องค์การสวนสัตว์ในพระบรมราชูปถัมภ์.2551

สุรินทร์ มัจฉาชีพ.สัตว์ป่าเมืองไทย.สำนักพิมพ์แพร่พิทยา.กรุงเทพ.2544

http://ptmk.dtam.moph.go.th

สำนักคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและสมุนไพร กระทรวงสาธารณสุข

http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/41710/0

ShareThis

การวินิจฉัยปัญหาทางพฤติกรรม

ความเจ็บป่วยทางด้านพฤติกรรมส่วนใหญ่จะค่อนข้างซับซ้อน (เกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน หรือสัตว์อาจมีปัญหาทางพฤติกรรมมากกว่าหนึ่งอย่าง) สัตว์ทุกตัวที่มีการแสดงออกทางพฤติกรรมในรูปแบบเดียวกัน ก็ไม่จำเป็นจะต้องมาจากสาเหตุเดียวกันเสมอไป สัตวแพทย์ควรตระหนักถึงสิ่งเหล่านี้เป็นสำคัญซึ่งจะช่วยให้เราเลือกการใช้ยาได้อย่างเหมาะสม ยกตัวอย่างเช่น หากสัตว์ไม่ตอบสนองต่อ drug of choice ที่ให้ไปครั้งแรก สัตว์อาจตอบสนองต่อยาตัวอื่น เนื่องจาก neurochemical profile ของสัตว์ตัวนั้นแตกต่างจากตัวอื่น ถึงแม้ว่ามันจะแสดงพฤติกรรมเหมือนกันก็ตาม

ความสำเร็จในการรักษา

ดังที่กล่าวไปข้างต้นแล้วว่า การใช้ยารักษาเพียงอย่างเดียวไม่สามารถช่วยให้สัตว์ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมไปในทางที่ดีขึ้น หากสัตว์ยังคงถูกกระตุ้นจากสิ่งเร้าที่เป็นสาเหตุในการเกิดปัญหาทางพฤติกรรมเดิม ไม่ว่าจะเป็นทางสังคมหรือสิ่งรอบตัวสัตว์ นอกจากนั้น การใช้ยาอย่างไม่เหมาะสมอาจทำให้สัตวแพทย์เข้าใจว่าการรักษาด้วยยานั้นล้มเหลว

ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จในการรักษา มีดังนี้

• ผลข้างเคียงของยา (Adverse Effect)

สัตวแพทย์จะต้องทราบผลข้างเคียงของยาที่ให้และระลึกเสมอว่าเป็นผลที่เกิดขึ้นเพียงชั่วคราวเท่านั้น อาการข้างเคียงที่อาจพบ ได้แก่ ระบบทางเดินอาหารถูกรบกวน ความอยากอาหารเปลี่ยนไป ซึม อัตราการเต้นของหัวใจเปลี่ยนแปลง (มักเพิ่มขึ้น) ในสัตว์ที่มีสุขภาพแข็งแรงดี อาการข้างเคียงเหล่านี้จะเป็นเพียงอาการชั่วคราว ไม่ถึงหนึ่งสัปดาห์ อย่างไรก็ตาม หากอาการข้างเคียงใดคงอยู่ แสดงว่าสัตว์อาจจะมีปัญหาด้านสุขภาพค่อนข้างรุนแรง สิ่งที่สัตวแพทย์ควรกระทำเมื่อให้ยาไปแล้ว คือ การกระตุ้นให้เจ้าของหมั่นสังเกตอาการของสัตว์เป็นประจำ

นอกจากนี้ ยาที่ใช้ในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมส่วนใหญ่จะถูกกำจัดออกทางตับและไต จึงควรมีการตรวจค่าตับไตเบื้องต้นก่อนการให้ยาดังกล่าว

• ปัจจัยที่ช่วยเสริมหรือลดประสิทธิภาพของยา

ยาที่ใช้ในการปรับพฤติกรรมสามารถทำปฏิกิริยากับยาชนิดอื่นได้ ก่อนการให้ยาทุกครั้งจึงควรศึกษาว่าสามารถให้ร่วมกับยาชนิดใดได้บ้าง ยาจำพวก serot onergic หลายตัว เชื่อว่าสามารถลด threshold ของการชัก (seizure) ลง แต่ในปัจจุบันมีหลักฐานยืนยันว่า ความกระวนกระวาย (anxiety) สามารถลด threshole ของการชักลงได้เช่นกัน และการรักษาอาการกระวนกระวายดังกล่าวอาจช่วยเพิ่ม threshole ของอาการชัก ทำให้เราไม่ต้องใช้ยากันชักในปริมาณมากเกินจำเป็น

ปัญหาที่มักเกิดขึ้นเสมอในการให้ยาคือเจ้าของมักใช้ยาในทางที่ผิด (เอายาปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสัตว์ไปใช้เอง) จึงควรพิจารณาลักษณะนิสัยของเจ้าของและครอบครัวเพื่อประกอบการตัดสินใจก่อนจ่ายยาทุกครั้ง

ประสิทธิภาพและกลไกการออกฤทธิ์ของยา สัตวแพทย์ควรมีความเข้าใจคุณสมบัติและหน้าที่ของสารเคมีที่เกี่ยวข้องกับระบบประสาทบางตัว ซึ่งจะสามารถช่วยให้สัตวแพทย์ตัดสินใจใช้ยาถูกชนิดได้

• Serotonin: primary receptor ของ serotonin ได้แก่ 5-HT₁ ซึ่งเชื่อว่ามีผลต่อสภาวะอารมณ์และพฤติกรรม ตัวยาที่ส่งผลต่อ serotonin receptor ได้แก่ ยาจำพวก Tricyclic antidepressants (TCAs) และ Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) ซึ่งยาดังกล่าวจะไปยับยั้งการ reuptake ของ serotonin และยาบางตัวเป็น partial agonist เช่น buspirone
• Noradrenaline/norepinephrine (NA/NE): เชื่อว่ามีผลต่ออารมณ์ การปฏิบัติเพื่อสิ่งตอบแทน และความตื่นเต้น ระดับ NE ลดลงเมื่อเกิดความเครียด ความกดดัน และเพิ่มขึ้นเมื่ออยู่ในภาวะตื่นตระหนก สารเคมีที่มีอิทธิพลต่อฤทธิ์ของ NE ได้แก่ TCAs และ Serotonin-norepinephrine reuptake inhibitors (SNRIs) เช่น ยา venlafaxine
• Dopamine: ในสมองมี receptor ของ dopamine อยู่หลายชนิด ส่วนใหญ่ส่งผลต่อความผิดปกติทางด้านอารมณ์ และพฤติกรรมการทำซ้ำ (Stereotypies) ซึ่งความผิดปกติชนิดหลังเกี่ยวข้องกับระดับของ dopamine ที่มากเกินไป
• Gamma amino butyric acid (GABA): เป็น inhibitory neurotransmitter ชนิดหนึ่ง ประกอบด้วยสองกลุ่มหลักได้แก่ A และ B กลุ่มยาจำพวก barbiturates และ benzodiazepines มีฤทธิ์ต่อกลุ่ม A เท่านั้น
• Excitatory amino acids (EAAs): กลุ่ม EAAs (เช่น glutamate, aspartate  และอาจรวมถึง homocysteate) เป็น fast excitatory neurotransmitter ตัวแรก ๆ ที่ออกฤทธิ์ในร่างกาย และระดับของสารเคมีตัวนี้จะสูงขึ้นเมื่ออยู่ในภาวะก้าวร้าว การถูกกระตุ้น และภาวะจิตเภท (schizophrenic disorders) สารเคมีที่สามารถระงับอาการต่าง ๆ อันเกิดมาจากการเพิ่มระดับ glutamate ได้แก่ barbiturates และ progesterone
• Chemical mediators อื่นๆ: สาร Nitric oxide (NO) และ Arachidonic acid metabolites (เช่น prostaglandins) สามารถเป็นสารตัวกลางในการปล่อย neurotransmitter สารเหล่านี้จะถูกสร้างขึ้นเมื่อร่างกายต้องการใช้เท่านั้น และจะถูกกระตุ้นเมื่อมีระดับ calcium เพิ่มขึ้น ฉะนั้น calcium channel blockers จึงมีอิทธิพลต่อการสร้างสารเหล่านี้

ครั้งต่อไปจะเป็นการสรุปตัวยาที่นิยมใช้ในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของสุนัขและแมว รวมถึงวิธีการใช้อย่างเหมาะสม และขนาดยาที่แนะนำ

แปลและเรียบเรียง: Hypocritus

Reference: Overall K., Pharmacological modification of behavior in dogs and cats. Veterinary Focus. 2010; 20: 27-36.

ShareThis

ช่วงเวลานี้ หากใครได้ลองยกระดับการเลี้ยงงูของตนเองแล้ว จากการเป็นเพียง Keeper ธรรมดา ไปสู่ความเป็น Enthusiastic Keeper หรือกระทั่ง มุ่งมั่นจะผันตนเองไปเป็น Breeder เต็มตัวเลยก็ตาม สิ่งหนึ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องเรียนรู้ ก็คือวิธีการดูแลลูกงูที่เพิ่งออกจากไข่ และช่วงเวลานี้ย่อมเป็นเวลาที่เหมาะสมที่สุดที่จะเรียนรู้เทคนิคในด้านนี้ เพราะเวลานี้ถือได้ว่าเรากำลังอยู่ช่วงกลางของ Hatching Season พอดิบพอดี

จากประสบการณ์ที่ได้ดูแลลูกงูเพิ่งออกจากไข่ในที่เลี้ยงมา 3-4 ปี ของผม พบว่าลูกงูที่เพิ่งเจาะไข่ออกมา จะโผล่เฉพาะส่วนหัวออกมาสำรวจโลกใบใหม่อยู่ 2-3 วัน ทั้งนี้ขึ้นกับความพร้อมของลูกงู และชนิดของงูด้วย ซึ่งตัวผมเคยผ่านการเพาะพันธุ์มาเพียงงูคอร์นและงูบอลเท่านั้น จึงเปรียบเทียบให้เห็นได้เพียงว่า ลูกงูคอร์นจะใช้เวลาในช่วงผลุบโผล่นี้สั้นกว่างูบอลอยู่ 1-2 วัน ช่วงเวลานี้ ลูกงูจะต้องได้รับความชื้นและอุณหภูมิคงที่ ให้ใกล้เคียงกับสภาพในตู้ฟักไข่เดิมให้มากที่สุด ช่วงนี้เป็นช่วงที่ลูกงูจะดึงไข่แดงเข้าในช่องท้องทางสะดือ ในกรณีปกติลูกงูจะเลื้อยออกจากเปลือกไข่เมื่อถุงไข่แดงได้ถูกดูดเข้าทางสะดือจนหมดและสะดือเริ่มปิด

ช่วงนี้เราควรงดเว้นการรบกวนลูกงู เนื่องจากอาจจะทำให้ลูกงูเลื้อยออกจากไข่ก่อนที่สะดือจะปิดดี หรือในบางกรณี (พบได้ไม่บ่อย) ที่เกิดจากอุณหภูมิในการฟักไข่ไม่เหมาะสม ทำให้ลูกงูดึงถุงไข่แดงเข้าช่องท้องไม่หมด ทำให้มองเห็นเป็นถุงไข่แดงค้างอยู่ที่สะดือ ซึ่งหากเกิดกรณีนี้ขึ้น เราสามารถแก้ไขภาวะนี้แบบง่ายๆได้โดยการใช้ไหมขัดฟัน ผูกส่วนที่เกินออกมาจากสะดือให้ขาดด้วยความรวดเร็วและให้เหลือส่วนที่ติดกับสะดือให้น้อยที่สุด จากนั้นจึงหยดด้วยเบตาดีนวันละ 2-3 ครั้ง เป็นเวลา 3-4 วัน ในกรณีนี้ลูกงูควรได้รับการดูแลแบบแยกต่างหาก และยังคงต้องการความชื้นสูง และอุณหภูมิที่ใกล้เคียงกับตู้ฟักเดิมเป็นเวลาอีก 3-4 วันเช่นเดียวกับพี่น้องร่วมครอกเดียวกันที่สามารถพักพื้นแบบรวมกันได้

หลังจากที่ลูกงูออกจากไข่แล้ว ยังต้องการความชื้นสูงในการฟักฟื้น เพราะช่วงนี้เป็นช่วงที่ผิวหนังของลูกงูจะแห้งได้ง่ายมาก ในช่วงเวลาฟักฟื้นนี้ ลูกงูคอร์นจะต้องการเวลาน้อยกว่าลูกงูบอล คือ เพียง 2 วันหลังจากเลื้อยออกจากไข่สำหรับลูกงูคอร์น และ 3-4 วันสำหรับลูกงูบอล หลังจากผ่านช่วงนี้ไปแล้ว ลูกงูจะเริ่มแสดงอาการตาขุ่น เตรียมตัวที่จะเข้าคราบแรก ซึ่งเมื่อมาถึงจุดนี้ เราควรเลี้ยงแบบแยกเดี่ยวลูกงู โดยการจัดสภาพแวดล้อมแบบการเลี้ยงงูปกติที่ไม่ต้องเพิ่มความชื้นขึ้นเป็นพิเศษแต่อย่างใด

สภาพความชื้นสูงสำหรับช่วงแรกของลูกงู จะสามารถจัดเตรียมได้โดยมีวิธีง่ายๆคือ การใช้ผ้าขนหนูชุบน้ำให้เปียกโชก แล้วนำมาปูรองพื้นในภาชนะเลี้ยง และไม่ควรลืมที่จะเตรียมถ้วยน้ำใบเล็กไว้ในกล่องเลี้ยงใหม่อีกสักถ้วย แต่ในกรณีของผมนิยมที่จะเลือกใช้ผ้าชามัวร์สังเคราะห์ชุบน้ำให้เปียกโชกแทนผ้าขนหนู เพราะผิวสัมผัสของผ้าชามัวร์สังเคราะห์ที่เหมาะต่อการซับเมือกที่ติดอยู่ตามตัวลูกงูได้ดีกว่าผ้าขนหนู

ในกรณีของลูกงูบอลที่มีระยะการพักฟื้นที่ยาวกว่าลูกงูคอร์น เราจำเป็นต้องมีการเปลี่ยนหรือซักผ้าที่รองพื้น (ด้วยน้ำสะอาด) เมื่อเวลาผ่านไปได้ 2 วัน เพื่อสุขภาพที่ดีของลูกงูเกิดใหม่ เพราะของเหลวที่ติดอยู่ที่ผ้าปูพื้นจะเริ่มมีการส่งกลิ่นเหม็นและคาวมากขึ้น

การเข้าคราบแรก และการลอกคราบแรกที่สมบูรณ์ จะส่งผลไปถึงการยอมรับอาหารเองในมื้อแรกของชีวิต ซึ่งจะเกี่ยวเนื่องกับอัตราการเจริญเติบโตที่ดี และจะกินอาหารเก่งหรือไม่ ตลอดไป เราจึงจำเป็นต้องเตรียม Hide Box และความชื้นที่พอเหมาะในลูกงูที่เข้าคราบแรก โดยส่วนตัวของผมแล้ว จะใช้ Hide Box แบบที่มีถ้วยน้ำอยู่ด้านบน เพราะนอกจากงูจะมีที่ซ่อนแล้ว ความชื้นจากน้ำด้านบนยังส่งถ่ายผ่านถ้วยน้ำมาสู่ลูกงูได้อย่างสม่ำเสมอ ส่งผลให้การลอกคราบแรกของลูกงูเกิดขึ้นได้อย่างสมบูรณ์ สำหรับวัสดุรองพื้นนั้น หนังสือพิมพ์เก่าดูจะเหมาะสมที่สุดสำหรับลูกงูบอล และขุยมะพร้าวดูจะเหมาะสมที่สุดสำหรับงูคอร์น ในช่วงเวลานี้เราควรละเว้นการรบกวนลูกงูในทุกรูปแบบ การปล่อยในลูกงูได้อยู่กับตัวเองในความเงียบจนกระทั่งลูกงูจะออกคราบเอง ถือเป็นดูแลลูกงูที่เหมาะสมเป็นที่สุด

หลังจากที่ลูกงูออกคราบแรกได้ 1-2 วัน เราสามารถเริ่มให้อาหารลูกงูได้แล้ว โดยมื้อแรกควรจะเป็นอาหารมื้อเล็กๆก่อน ขนาดของเหยื่อไม่ควรจะใหญ่เกิน 1.5 เท่าของหัวลูกงู หรือประมาณลูกหนูแดงขนาดเกิดใหม่สำหรับลูกงูคอร์น และลูกหนูคลานสำหรับลูกงูบอล เราควรค่อยๆเพิ่มจำนวนทั้งในด้านความถี่และขนาดของเหยื่อให้มากขึ้นในมื้อต่อๆไป สำหรับลูกงูที่มีอัตราการย่อยอาหารที่ดีนั้น ในช่วง 3-4 เดือนแรก เราสามารถให้อาหารลูกงู ได้ในระดับความถี่สัปดาห์ละ 3 ครั้งได้อย่างสบาย และในลูกงูที่อัตราการกินอาหารปกติ สามารถให้ได้ในระดับสัปดาห์ละ 2 ครั้ง ความถี่ในการให้อาหารจะลดลงเมื่อลูกงูมีอายุผ่านปีแรกไปแล้ว

คงไม่อยากเลยใช่ไหมครับ กับรายละเอียดเล็กๆน้อยๆ ที่จะทำให้ผลผลิตที่เราอุตส่าห์เฝ้ารอมาเป็นเวลาแรมปี ได้ถูกเติมและมีคุณภาพสูงที่สุดตามที่ศักยภาพของมันที่ควรจะเป็นได้ ลองนำไปใช้ดูครับ เรื่องอย่างนี้ ไม่มีในตำรา เข้าทำนอง “สูตรผีบอก” ประมาณนั้น สวัสดีครับ

โดย Kanchit Deesomsak (Chelonian) 20/6/2553

ShareThis

เชื้อ WNV ซึ่งมียุงเป็นพาหะ พบได้ในแถบแอฟริกา, ยุโรป และเอเชียตะวันตก เป็นโรคที่ทำให้เกิดการตายในคนและม้า (Dauphin et al., 2004)  WNV พบเป็นครั้งแรกในปี 1937 ในเลือดของหญิงชาวอูกันดาซึ่งมีไข้อ่อนๆ (Smithburn  et al., 1940)  ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาก็สามารถพบการระบาดของโรค WNV ในทวีปแอฟริกา ตะวันออกกลาง ยุโรป และเอเชีย (Murgue et al., 2002) มีการรายงานในต้นปี 1950 พบที่อียิปต์ (Taylor et al., 1956) และในอิสราเอล (Bernkopf and Nerson, 1953) ในปี 1960 พบในฝรั่งเศส (Panthier et al., 1966) และในปี 1970 พบในแถบแอฟริกาใต้ (McIntosh  et al., 1976) อย่างไรก็ตามในช่วง 5 ปีที่ผ่านมาพบการรายงานการระบาดในโรมาเนีย (Tsai et al., 1998) โมร็อคโค (Tber, 1996) อิตาลี (Cantile et al., 2000) รัสเซีย (Platonov  et al., 2001) และอิสราเอล (Weinberger et al., 2001) แต่การระบาดที่สำคัญพบที่แถบอเมริกาเหนือในปี 1999 (Novello  et al., 2000)

โรค WNV ทำให้เกิด minor arbovirosis  ในคนเมื่อติดแล้วอาจไม่แสดงอาการหรือแสดงอาการเหมือนเป็นโรคหวัดอ่อน ๆ แต่ในบางรายพบการเกิดสมองอักเสบ ดังรายงานในประเทศอิสราเอลในปี 1950 หลังจากนั้นอีก 20 ปีต่อมา พบลักษณะการเกิด fatal encephalitis ในช่วงปี 1996 ถึงปี 2000 ในประเทศโรมาเนีย โมร็อคโค ตูนิเซีย อิตาลี รัสเซีย อิสราเอลและฝรั่งเศส  ในประเทศโรมาเนียพบคนที่เกิด encephalitis จากโรค WNV ทุก ๆ ปี และในประเทศฝรั่งเศสมีการศึกษาการเกิดโรค WNV ในนกกลุ่ม sentinel birds ในปี 2001 และ 2002  โรคนี้เป็นที่รู้จักกันดีในกลุ่มประเทศโลกใหม่และพบว่ามีการระบาดอย่างรวดเร็ว (Zoller and Schuffenecker, 2004)

เชื้อ WNV มี 2 lineage โดยแบ่งจาก E glycoprotein gene โดย lineage 1 พบในทวีปแอฟริกา ยุโรป ตะวันออกกลาง อเมริกาเหนือ อินเดียและออสเตรเลีย ส่วน lineage 2 พบที่ แอฟริกาบริเวณ sub-saharan และมาดากัสการ์ ซึ่งชี้ให้เห็นว่าการระบาดในยุโรปอาจมีจุดกำเนิดมาจากแถบแอฟริกาโดยผ่านนกอพยพ แต่การระบาดจากแถบยุโรปมายังแถบแอฟริกายังไม่มีการศึกษา (Hubalek et al., 1999) ในปี 1974 พบคนในแถบแอฟริกาใต้ติดเชื้อ WNV 18,000 คน แต่ไม่พบการระบาดที่รุนแรง จึงไม่มีความสำคัญทางด้านสาธารณสุข แต่อย่างไรก็ตามพบการระบาดของเชื้อไวรัสในกลุ่มโลกเก่ายกเว้นภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (Smithburn  et al., 1940)  ต่อมาโรคนี้ได้กลายมาเป็นปัญหาหลักในประเทศอเมริกา (Komar et al., 2000)

ปัจจุบันประเทศออสเตรเลียเริ่มมีการเฝ้าระวังโรคนี้หลังจากมีการระบาดที่สหรัฐอเมริกา เนื่องจากพบเชื้อ KUNV ซึ่งเชื้อเป็น subtype หนึ่งของ WNV (Mackenzie et al.,2003) เชื้อ KUNV พบครั้งแรกในตอนเหนือของประเทศออสเตรเลียโดยแยกได้จากยุง Culex annulirostris นอกจากนี้มีรายงานพบว่าสามารถแยกเชื้อ KUNV ในประเทศมาเลเซียได้อีกด้วย (Hall et al.,2001) ปัจจุบันพบว่าสถานการณ์ของโรค WNV เริ่มเข้ามาสู่พื้นที่ในเขตเอเชียตะวันออกมากขึ้น ทั้งนี้เนื่องมาจากมีการรายงานว่าพบแมลงที่เป็นพาหะของโรคนี้ได้ในประเทศจีน กัมพูชา เกาหลี รัสเซียและเวียดนาม จะเห็นได้ว่าการระบาดของโรคนี้เริ่มมีการขยายเข้ามาใกล้เคียงประเทศไทยเรื่อย ๆ  จึงเป็นการดีที่จะหาวิธีป้องกันและกำจัดพาหะของโรคนี้ให้หมดไปเพื่อลดความเสียหายที่อาจจะเกิดขึ้นในอนาคต (Washington state department of health, 2005)

ปี 2005 มีรายงานว่าพบชายชาวญี่ปุ่น ป่วยเป็นไข้เวสต์ไนล์ (West Nile fever) เป็นรายแรกของประเทศญี่ปุ่น (ISID, 2005) เชื้อ WNV แพร่อยู่ในเอเชีย เฉพาะที่ตะวันตกของทวีป เช่น อินเดีย  WNV พบได้ในหลายพื้นที่ในรัสเซีย ซึ่งรวมถึงภาคตะวันออกไกลของรัสเซีย นั่นคือ ไม่ห่างจากญี่ปุ่นเท่าไหร่นัก นอกจากนี้ ยังมีการตรวจทาง serology ว่ามีเชื้อนี้ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (EA Gould, 2006) ในปี 2006 มีรายงานพบเชื้อ WNV ในนักเขียนชาวอาเจนตินา ที่เมืองคอโดบา และพบเพิ่มอีก 3 รายที่เมืองคาโก้ (ISID, 2006) อีกทั้งยังมีการระบาดในประเทศรัสเซียในหลายพื้นที่ ทั้งเขตโวลโกเกรด (ISID, 1999) รอสตอฟ ไซบีเรีย วาดิโวสตอก อัสตราคานและตะวันออกไกล (ISID, 2005)

การคาดการณ์สถานการณ์ของ WNV ในประเทศไทยในอนาคต

สถานการณ์ของ WNV ในประเทศไทยในอนาคต หากมีการระบาดของ WNV เข้าสู่ประเทศไทยแล้วจะส่งผลต่ออุตสาหกรรมการเลี้ยงสัตว์ปีกและที่สำคัญคือ อันตรายต่อตัวมนุษย์เองอีกด้วย ถึงแม้ว่าตอนนี้ยังไม่มีการตรวจพบหรือยังไม่พบว่ามีการป่วยของสัตว์ปีกและมนุษย์ที่เกิดจากเชื้อ WNV ในประเทศไทยก็ตาม แต่จากการระบาดของเชื้อ WNV ที่มีการระบาดอย่างมากไปเกือบทั่วโลก ทั้งในทวีปแอฟริกา ยุโรป สหรัฐอเมริกา ออสเตรเลียและเอเชีย ซึ่งมีโอกาสเป็นไปสูงที่เชื้อของ WNV จะระบาดเข้าสู่แถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รวมทั้งประเทศไทย  เคยมีรายงานการสงสัยโรคนี้ในประเทศไทย เมื่อปี 1980 (กลุ่มระบาดวิทยาทางสัตวแพทย์ สำนักควบคุม ป้องกัน และบำบัดโรคสัตว์, 2549) เนื่องจากนกจัดเป็น Amplify host ที่สำคัญของ WNV โดยเฉพาะกลุ่มนกอพยพซึ่งเป็นตัวการสำคัญในการนำโรค WNV จากพื้นที่หนึ่งไปสู่พื้นที่ใหม่ ๆ การแพร่กระจายโรคอาจเกิดขึ้นทั้งจากการอพยพของนกตามธรรมชาติ การย้ายถิ่นของนกอันเนื่องจากภัยธรรมชาติ รวมถึงการนำเข้านกทั้งถูกและผิดกฎหมายโดยฝีมือของมนุษย์ (Rappole et al., 2000)  ที่สำคัญพบว่านกส่วนใหญ่ที่ได้รับเชื้อ WNV จะรอดชีวิต มีเพียงบางส่วนที่แสดงอาการป่วยหรือตาย (CDC, 2003) และเชื้อ WNV ส่วนใหญ่จะใช้ยุงเป็นพาหะที่สำคัญในการถ่ายทอด WNV ระหว่างกลุ่มนกด้วยกัน และจากนกมาสู่มนุษย์ รวมถึงสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมชนิดอื่น ๆ โดยเฉพาะในกลุ่มของยุงรำคาญ (Culex spp. ; Hubalek et al., 1999) ซึ่งในประเทศไทยก็มียุงหลายสายพันธุ์ ชุกชุมอย่างมา โดยประเทศไทย ปี 2004 มีรายงานการพบโรคสมองอักเสบในคนจำนวนหนึ่ง ซึ่งยังไม่ทราบสาเหตุของโรค และมีความน่าสงสัยว่าจะอยู่กลุ่มของโรคที่เกิดจากเชื้อ Flavivirus

รูปพื้นที่ที่มีการพบโรคสมองอักเสบในคนที่ไม่ทราบสาเหตุในประเทศไทยในช่วงเดือนมกราคม – กันยายน ปี 2004

ที่มา: สำนักโรคติดต่อนำโดยแมลง กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข

เรียบเรียงและรวบรวม : น.สพ. เบญจพล หล่อสัญญาลักษณ์

หน่วยสัตว์ป่าและหน่วยฟื้นฟูนกล่าเหยื่อเพื่อปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ

โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

ShareThis

ในช้างเอเชียเมื่อแม่จะคลอดลูก ช้างจะมีสัญชาตญาณในการหาเพื่อนมาคอยช่วยเหลือในการคลอดและดูแลลูกช้าง เรียกว่า “แม่รับ” โดยมากมักเป็นช้างพังที่มีความสนิทสนมกัน ช้างพังจะช่วยคลอด ฉีกรก แยกแม่ที่มีความเครียดและหงุดหงิดออกจากลูกช้างที่เกิดใหม่ และอาจให้นมลูกช้างในช่วงแรกด้วย แต่ในปัจจุบันการมีแม่รับได้ลดน้อยหรือหายไปจากการจัดการช้างปัจจุบัน เหลือเพียงไม่กี่ที่ ส่วนมากจะใช้ควาญหรือหมอช้างช่วยกันมากกว่าครับ

หลังจากเกริ่นมาเล็กน้อยก็เริ่มไปดูที่วิดีโอคลิปที่ 1 ได้เลยครับ ตามปกติช้างมักจะคลอดลูกในเวลากลางคืน โดยจะเป็นช่วงเวลาที่เงียบสงบไม่มีสิ่งรบกวน และอาจเพื่อให้ลูกช้างที่เกิดมาค่อย ๆ ปรับตาต่อสภาพแสงด้วย แต่ก็มีบ้างที่คลอดในช่วงเวลากลางวัน ก่อนคลอดแม่ช้างอาจจะมีน้ำนมไหล ซึ่งอาจเป็นวันเดียวกัน หรือ  ก่อนหน้าเป็นสัปดาห์ โดยช้างจะเริ่มไม่ฟังคำสั่งของควาญช้าง นอกจากนี้ช้างยังแสดงอาการหงุดหงิด ไม่ค่อยกินอาหาร ก่อนคลอด 12-24 ชั่วโมงจะมีเมือกเหนียวข้นขาวไหลออกมาทางช่องคลอด ซึ่งในวิดีโอคลิปคาดว่าผ่านช่วงนี้ไปแล้ว การคลอดของช้างสามารถแบ่งออกได้เป็น 3 ระยะ คือ

ระยะที่ 1 การบีบตัวของมดลูกและถุงน้ำคร่ำมาที่คอมดลูก ทำให้คอมดลูกขยายเตรียมคลอด ท่าของลูกช้างจะมีการปรับให้อยู่ในท่าที่เหมาะสมสำหรับการคลอดซึ่งจะเป็นเท้าหน้าหรือเท้าหลังก็ได้ที่ออกมาก่อน เมื่อใกล้คลอดช้างจะแสดงอาการกระสับกระส่าย อุจจาระและปัสสาวะบ่อยขึ้น เจ็บปวด ส่งเสียงร้อง มีการเบ่งเป็นระยะ เอาตัวถูต้นไม้ ผุดลุกผุดนั่งและนอน ในช่วงเวลานี้ไม่ควรไปรบกวนอาจทำให้มีปัญหาตามมาได้ ในช่วงนี้ระยะเวลาจะแตกต่างกันแล้วแต่ตัวช้าง โดยอาจแสดงการเบ่งส่งเสียงร้องแต่ก็ไม่มีการคลอด หลังจากนั้นแม่ช้างก็กลับคืนสภาพการกินปกติซึ่งแตกต่างกัน โดยถ้าเป็นช้างที่เคยมีลูกมาแล้วจะค่อนข้างเร็ว แต่ถ้าเป็นช้างท้องแรกจะกินเวลานาน

ระยะที่ 2 ซึ่งเป็นเวลาสำคัญที่จะคลอดลูก มดลูกจะมีการบีบตัวมากขึ้นเพื่อขับลูกและถุงน้ำคร่ำออกมา ถุงน้ำคร่ำโคริโออัลลันตอย (chorioallantoic sac) ซึ่งเป็นถุงที่ใหญ่ที่สุดในการรองรับความกระทบกระเทือนของตัวอ่อนในช่องท้อง จะแตกออกมาก่อนเพื่อหล่อลื่นช่องทางเดินปัสสาวะ(urogenital canal) โดยสามารถสังเกตได้จากปริมาณของน้ำคร่ำอัลลันตอย (allantoic fluid) ที่มีปริมาณมาก หลังจากนั้นแม่ช้างจะเบ่งลูกที่ยังมีเยื่อถุงน้ำคร่ำ (amniotic membrane) และ น้ำคร่ำแอมเนียน (amniotic fluid) หุ้มอยู่ออกมาตามช่องคลอดซึ่งสามารถสังเกตได้ชัดบริเวณก้นของช้างที่มีลักษณะเป็นก้อน และจะค่อย ๆ เคลื่อนลงมาตามแรงเบ่ง ในบางครั้งหากเห็นก้อนที่ก้นช้างอาจจะเป็นขาลูกช้างและถุงน้ำคร่ำที่ยังไม่แตกก็เป็นได้ จากนั้นจะเห็นส่วนของลูกช้างที่มีถุงน้ำคร่ำแอมเนียน (amniotic sac) หุ้มอยู่โผล่มาบริเวณช่องคลอด แม่ช้างที่มีประสบการณ์จะย่อตัวลง กางขาออก และเบ่ง เพื่อลดความสูงที่ลูกจะตกถึงพื้น รวมทั้งใช้แรงโน้มถ่วงของโลกเป็นการช่วยคลอด จากนั้นลูกก็จะคลอดออกมาพร้อมทั้งมีน้ำคร่ำแอมเนียน ออกมาเป็นจำนวนมาก โดยมีส่วนของเยื่อหุ้มติดออกมาด้วย ท่าที่คลอดเป็นได้ทั้ง ขาหน้าหรือขาหลังออกมาก่อน (anterior and posterior presentation) โดยมักเป็นท่าเอาส่วนขาหลังออกมากกว่า ซึ่งจากประวัติที่มีการเก็บรวบรวม พบว่าการคลอดยากมักเกิดขึ้นมากในกรณีที่คลอดโดยมีขาหน้าออกมาก่อน

มีรายงานการทำร้ายลูกช้างจากแม่บ่อยครั้ง แต่สาเหตุที่แท้จริงยังไม่มีใครทราบได้ ซึ่งอาจเป็นไปได้ว่าแม่ช้างคิดว่าลูกที่พึ่งเกิดมาใหม่เป็นสาเหตุทำให้ตัวเองเจ็บ หรือการที่แม่ช้างจะพยายามช่วยกระตุ้นการหายใจของลูกโดยที่ทำรุนแรงเกินไปแล้วทำให้ลูกตาย การพยากรณ์วันคลอดที่ใกล้เคียงเพื่อเตรียมการช่วยเหลือระหว่างคลอดจะช่วยทำให้อัตราการรอดชีวิตของลูกช้างระหว่างคลอดเพิ่มมากขึ้น เมื่อคลอดลูกออกมาได้แล้วแม่ช้างจะใช้งวงฉีกเยื่อหุ้มออกจากตัวลูก ดูดเอาเมือกออกจากปากและงวงของลูก กระตุ้นการหายใจโดยการเตะและเหยียบที่ช่องอกของลูกช้างไปมา ซึ่งเมื่อคนเราดูอาจนึกว่าลูกช้างถูกทำร้ายได้ จากนั้นแม่จะพยายามให้ลูกยืนและดูดนมจากแม่ ลูกช้างจะยืนเองได้ภายใน 20-30 นาทีและจะเข้าไปใช้ปากดูดนมแม่ภายใน 1 ชั่วโมง แม่ช้างที่ดีจะย่อตัวลงมาเพื่อให้ลูกดูดนมได้สะดวก ในช่วงแรกควรให้ลูกช้างดูดนมโดยเร็วภายใน 24 ชั่วโมง เพราะจะเป็นนมน้ำเหลืองซึ่งประกอบด้วยโปรตีนที่เกี่ยวข้องกับภูมิคุ้มกันโรค (Immunoglobulin) ที่สามารถดูดซึมในระบบทางเดินอาหารในช่วงแรก ลูกช้างที่เกิดมามีน้ำหนักกประมาณ 90-120 กิโลกรัม ความสูงจากพื้นถึงไหล่ประมาณ 75-90 เซนติเมตร ช้างควรคลอดลูกภายใน 12-24 ชั่วโมงหลังเกิดการเบ่ง

ระยะที่ 3 เป็นระยะการขับรกออกของแม่ช้าง ตามปกติรกควรถูกขับออกมาภายใน 4-6 ชั่วโมงหลังคลอดและไม่ควรเกิน 12 ชั่วโมง ในบางครั้งรกอาจไม่ออกมาหรือออกมาแล้วค้างอยู่ซึ่งจะทำให้เกิดปัญหามดลูกอักเสบหรือติดเชื้อตามมาทีหลังได้ น้ำคาวปลา (lochia) จะไหลออกมาหลังคลอดเป็นเวลาหลายวัน ตามปกติช้างจะคลอดลูกครั้งละ 1 ตัว โดยมีรายงานว่าสามารถเกิดลูกแฝดได้ เช่น ช้างแฝดจุ๋มจิ๋ม ในช่วงแรกลูกช้างจะดูดนมแม่ประมาณ 15 ลิตรต่อวัน หลังจากนั้นก็จะค่อยๆเพิ่มขึ้น

ในวิดีโอคลิปที่ 2 นี้เป็นช่วงระยะที่ 2 ของการคลอดลูกที่มีการเบ่งลูกผ่านคอมดลูกออกมาแล้วซึ่งสามารถสังเกตได้ที่ก้อนตุงบริเวณใต้ก้นที่เป็นช่องทางเดินปัสสาวะ การแตกของถุงน้ำคร่ำถุงน้ำคร่ำโคริโออัลลันตอย อาจผ่านไปแล้ว หรือยังไม่เกิดไม่สามารถบอกได้เพราะอาจมีการแตกไปแล้วได้ถึง 2 ชั่วโมงก่อนคลอด ในวิดีโอคลิปเป็นการดันลูกช้างที่มีถุงน้ำคร่ำแอมเนียนคลุมออกมาทางช่องคลอดโดยเป็นลักษณะการเอาขาหลังออกมาก่อนเป็น posterior presentation แม่ช้างเข้าไปช่วยฉีกถุงหุ้มและไม่ได้มีการทำร้ายลูกแต่อย่างใด แม่ช้างพยายามช่วยลูกหายใจและช่วยให้ลูกยืนด้วยการเตะและดันลูกไปมา (แต่อาจดูรุนแรงในความรู้สึกของมนุษย์) ลูกช้างสามารถยืนได้ภายในไม่กี่นาทีซึ่งถือว่าค่อนข้างเร็ว และสามารถเดินเป็นก้าวแรกของชีวิตได้อย่างมั่นคงโดยใช้เวลาอันสั้น ลูกช้างเชือกนี้คงได้เติบโตไปเพื่อเพิ่มประชากรช้างเอเชียที่กำลังลดน้อยลง และสืบเผ่าพันธุ์ของสัตว์ที่ใหญ่โตและชาญฉลาดต่อไป

วิดิโอคลิปเพิ่มเติม

เรียบเรียง : ผศ.น.สพ.ดร. ฉัตรโชติ ทิตาราม

ภาควิชาคลินิกสัตว์เลี้ยงและสัตว์ป่า คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ShareThis