โรคเวสท์ไนล์ : โรคอุบัติใหม่ในประเทศไทยในอนาคต ตอนที่ 1 ทำความรู้จักกันก่อน

โรคเวสท์ไนล์ จัดเป็นโรคอุบัติใหม่  ที่มีสาเหตุมาจากเชื้อ West Nile virus (WNV) ในตระกูล Flaviridae และต้องการแมลงเป็นพาหะในการแพร่เชื้อ (Arboviruses)  เช่นเดียวกับเชื้อ Japanese Encephalitis complex, St. Louis encephalitis virus, Murray Valley encephalitis virus, Kunjin virus และ Japanese B encephalitis virus เชื้อ WNV สามารถติดต่อโดยยุง และมีนกเป็นตัวกักโรค โรคนี้สามารถติดต่อสู่สัตว์หลายชนิด รวมทั้งมนุษย์ ในมนุษย์ส่วนมากไม่ค่อยแสดงอาการ แต่บางครั้งอาจพบการเสียชีวิตได้ ปัจจุบันพบรายงานการระบาดของโรคเวสท์ไนล์ในหลายประเทศทั่วโลก แต่ยังไม่มีรายงานการระบาดในประเทศแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รวมถึงประเทศไทย อย่างไรก็ตามมีความเป็นไปได้ที่จะพบการระบาดของโรคเวสท์ไนล์ เนื่องจากการอพยพของนกจากประเทศที่มีรายงานการระบาดมาสู่ประเทศแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยเฉพาะประเทศไทย ดังนั้นประเทศไทยควรให้ความสำคัญ และเตรียมกลยุทธ์ทั้งในเชิงรุก และเชิงรับ ต่อโรคเวสท์ไนล์ รวมทั้งโรคอุบัติใหม่อื่น ๆ

บทนำ

โรคเวสท์ไนล์ จัดเป็นโรคอุบัติใหม่ (Emerging Disease) ที่มีสาเหตุมาจากเชื้อ West Nile virus (WNV) ในตระกูล Flaviviridae และยังจัดอยู่ในกลุ่มของ Arboviruses ซึ่งต้องการแมลงเป็นพาหะในการแพร่เชื้อ  เช่นเดียวกับ Japanese Encephalitis virus ในเอเชีย  Murray Valley Encephalitis virus ในออสเตรเลีย และ Saint-Louis Encephalitis virus ในสหรัฐอเมริกา  นอกจากนี้ยังรวมถึง Cacipacore virus จากบราซิล  Alfuy virus จากออสเตรเลีย และ Koutango, Usutu และ Yaounde virus จากอัฟริกา (Heinz FX et al., 2000) Kunjin virus ซึ่งเคยมีรายงานในออสเตรเลียก็พบว่ามีความสัมพันธ์ทาง genetic กับ West Nile virus (Heinz FX et al., 2000; Berthet FX et al., 1997) เชื้อ WNV สามารถติดต่อโดยยุง และมีนกเป็นตัวกักโรค โรคนี้สามารถติดต่อสู่สัตว์หลายชนิดรวมทั้งมนุษย์ มีรายงานพบการเกิดแอนติบอดีที่จำเพาะต่อเชื้อไวรัสนี้ในสัตว์มีกระดูกสันหลังหลายชนิด รวมไปถึงกลุ่มสัตว์ฟันแทะ (Hayes CG, 1989)

Flavivirus  cell

ลักษณะโดยทั่วไปของ West Nile virus

อนุภาคไวรัสมีลักษณะกลม เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 50 นาโนเมตร มี envelope และ มีสารพันธุกรรมเป็นประเภท อาร์เอ็นเอ เส้นเดี่ยว สายบวก  (positive single- stranded RNA) ขนาดประมาณ 11,000 – 12,000 นิวคลีโอไทด์ ซึ่งถอดรหัสให้โปรตีนที่แตกต่างกัน 10 ชนิด ได้แก่ 7 nonstructural proteins (NS1, NS2a, NS2b, NS3, NS4a, NS4b, and NS5) และ 3 structural proteins (core C, membrane M, and envelope E)       พบว่า E protein ซึ่งเป็นโปรตีนที่ผิวของเชื้อไวรัส เป็นส่วนที่ไวรัสใช้จับกับรีเซปเตอร์ของเซลล์โฮสต์ (attachment) ในการนำพา (endocytosis) เชื้อไวรัสเข้าสู่เซลล์โฮสต์ และเหนี่ยวนำให้เกิดการตอบสนองทางระบบภูมิคุ้มกันของเซลล์โฮสต์  หลังจากเชื้อไวรัสเข้าสู่ในเซลล์โฮสต์ ไวรัสจะมีการเพิ่มจำนวนภายใน cytoplasm (Zeller HG & Schuffenecker I, 2004)

สายพันธุ์ไวรัสที่มีความสัมพันธ์กับ WNV (Related virus)

West Nile virus อยู่ใน genus Flavivirus Family Flaviviridae ที่มียุงเป็นพาหะนำโรค และมีความสัมพันธ์ กับ St. Louis encephalitis virus (SLEV), Marray Vallay encephalitis (MVE) virus, Kunjin virus และ Japanese B encephalitis virus (School of Veterinary Medicine, University of Wisconsin-Madison, 2004 )

St. Louis Encephalitis virus (SLE) : ถูกจัดอยู่ใน Family Flaviviridae เป็น enveloped, Single-stranded-RNA virus มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับ West Nile virus และ Japanese encephalitis virus ซึ่งเป็น Arbovirus  พบความชุกของแอนติบอดีต่อ SLE สูงในสัตว์ป่าเลี้ยงลูกด้วยนมบางชนิด พบรายงานการติดเชื้อในมนุษย์ในอเมริกากลางและอเมริกาตะวันออก  ไวรัส SLE มีวงจรการติดเชื้ออยู่ระหว่างนกป่าและยุงที่ดูดเลือดนกป่าบางชนิด และยังมีความสัมพันธ์ทางนิเวศวิทยาในระหว่างนกบ้านและยุงที่อยู่ในเมือง เช่น Culex pipiens และ Cx. Quinquefasciatus ทั้งนกและยุงจะไม่เกิดโรคจากการติดเชื้อไวรัส SLE แต่นกจะเป็นตัวเพิ่มจำนวนของยุงที่มีเชื้อ และเป็นตัวถ่ายทอดเชื้อไปยังสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ยังไม่พบการป่วยในสัตว์ป่าและสัตว์เลี้ยง มนุษย์เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังชนิดเดียวที่พบการป่วยหลังจากติดเชื้อ SLE ผู้ป่วยมีการติดเชื้อและการอักเสบของสมองและไขสันหลัง (encephalitis, meningitis, myelitis) (CCWHC Newsletter, 1999)

Eastern Equine Encephalitis virus (EEE) : ถูกจัดอยู่ใน Family Togaviridae genus Alphavirus เป็น enveloped, Single-stranded-RNA virus โดยปกติ EEE มีวงจรอยู่ในนกกลุ่มนกเกาะคอน (passerine) และยุง Culiseta melanura ในขณะที่ไม่มีหลักฐานการป่วยจากการติดเชื้อ EEE ในนกเหล่านี้ ยุง Culiseta melanura จะไม่ถ่ายทอดเชื้อไวรัส EEE ไปสู่สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เช่น ม้าและคน แต่ยุงชนิดอื่นจะเป็นพาหะที่สามารถถ่ายทอดเชื้อให้สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมได้  EEE เป็นสาเหตุของการระบาดและการตายในม้าและล่อ ไวรัส EEE จะไม่แพร่เชื้อจากคนสู่คน หรือจากม้าสู่ม้า  มีรายงานว่า ไวรัส EEE สามารถติดต่อระหว่างไก่ฟ้าเมื่อไก่ที่ไม่ติดเชื้อมากินซากของไก่ที่ตายจาก EEE (CCWHC Newsletter, 1999)  ในฤดูร้อนของปี 1998 มีการระบาดของ Equine Encephalitis ที่มีความเกี่ยวข้องกับ West Nile virus ในประเทศอิตาลี (Romi  et al., 2004)

Japanese encephalitis virus (JEV): West Nile virus เป็นสมาชิกใน Japanese encephalitis  virus serocomplex  ไวรัสใน JEV serocomplex  มี antigenic cross-reactivity ต่อกัน และจะไม่สามารถแยกจากกันได้โดยใช้วิธีเทคนิคทางเซรั่มวิทยา ดังนั้นในการวินิจฉัยแยก WNV ออกจาก JEV จึงต้องใช้วิธีทาง genetic diagnostic method เช่น RT-PCR (Shirato K. et al., 2003)  ไวรัสทั้งสองชนิดเป็น enveloped RNA virus  ทั้ง WNV และ JEV ถูกถ่ายทอดใน enzootic cycle ระหว่างนกและยุง  สำหรับ Japanese encephalitis นั้นมีสุกรเป็น amplifying host ที่สำคัญ คนจะติดเชื้อจากยุงโดยมิได้คาดหมายแต่ไม่เป็นส่วนหนึ่งในวงจรตามปกติของเชื้อ (Solomon T. ,2000)

Kunjin virus (KUNV) : เป็น flavivirus มีลักษณะกลม enveloped, Single-stranded-RNA virus และถูกจัดอยู่ใน JEV antigeniccomplex ถูกพบครั้งแรกในยุง Culex annulirostris ที่เก็บจากออสเตรเลียในปี 1960  เชื้อนี้มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับ WNV  เนื่องจากมีลักษณะทางแอนติเจนและลักษณะทาง genetic คล้ายกันมากกับบางสายพันธ์ของ WNV และก่อให้เกิดโรคที่คล้ายกันในคน ดังนั้น International Committee for the Taxonomy of Virus (ICTV) จึงให้ KUNV เป็น subtype ของ WNV และพบว่านกเข้ามามีบทบาทในการแพร่ระบาดของ KUNV, WNV, MVE และ JEV  (Hall et al., 2001)

เรียบเรียงและรวบรวม : น.สพ. เบญจพล หล่อสัญญาลักษณ์

หน่วยสัตว์ป่าและหน่วยฟื้นฟูนกล่าเหยื่อเพื่อปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ

โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

เอกสารอ้างอิง

Berthet, FX., Zeller, HG., Drouet, MT., Rauzier, J., Digoutte, JP., Deubel, V. (1997). Extensive nucleotide changes and deletions within the envelope glycoprotein gene of Euro-African West Nile viruses. J Gen Virol, 78, 2293–2297.

Dauphin, G., Zientara, S., Zeller, H.,Murgue, B. (2004). West Nile: worldwide current situation in animals and humans. Comparative Immunology, Microbiology & Infectious Diseases, 27, 343–355.

Hall, R.A., Scherret, J.H. & Mackenzie, J.S. (2001). Kunjin Virus. Annals New York Academy Of Science, 951, 154-160.

Hayes, CG. (1989) West Nile fever. In: Monath TP (ed) The arboviruses: epidemiology and ecology, vol. V. CRC Press, Boca

Raton, FL, 59–88.

Heinz, FX., Collett, MS., Purcell, RH., Gould, EA., Howard, CR., Houghton, HM., Moormann, RJM., Rice, CM., Thiel, HJ.(2000). Family Flaviviridae. In: Van Regenmortel, MH., Fauquet, CM, Bishop DHL, Cartens E, Estes MK, Lemon S, Maniloff J, Mayo MA, McGeoch D, Pringle CR., Wickner, RB. (eds) Virus taxonomy. 7th Report of the International Committee for the Taxonomy of Viruses, Academic Press, San Diego, CA, 859–878.

Romi, R., Pontuale, G., Ciufolini, M.G., Fiorentini, G., Marchi, A., Nicoletti, L., Cocchi, M. & Tamburro, A. (2004). Potential vectors of West Nile Virus following an equine disease outbreak in Italy. Medical and Veterinary Entomolog, 18, 14-19.

Shirato, K., Mizutani, T., Kariwa, H., & Takashima, I. (2003). Discrimination of West Nile Virus and Japanese Encephalitis Virus Strains Using RT-PCR RFLP Analysis. Microbiol.Immunol, 47(6), 439-445.

Solomon, T. (2000). Emerging arboviral encephalitis. BMJ , 321, 1484–1485.