งูหางกระดิ่ง(RATTLESNAKE)

สวัสดีค่ะ ขอต้อนรับสู่เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับสัตว์นานาชนิด ที่บางคนอาจยังไม่เคยทราบมาก่อนค่ะ  เนื่องจากมีน้องขอข้อมูลเกี่ยวกับงูหางกระดิ่ง ทางพี่ก็เต็มใจที่จะจัดให้นะคะ เรามาอ่านกันเลยดีกว่าค่ะ

งูหางกระดิ่งจัดอยู่ใน

Kingdom : Animalia

      Phylum : Chordata

             Class : Reptilia

                      Order : Squamata

                               Suborder : Serpentes

                                          Family : Viperidae

                                                    Subfamily : Crotalinae

                                                             Genera : Crotalus Linnaeus, 1758

                                                                                  Sistrurus German, 1883

Crotalus มาจากภาษากรีก มีความหมายว่า ‘castanet’ ส่วนคำว่า Sistrurus นั้นเป็นภาษาละตินที่มีความหมายในภาษากรีกว่า ‘tail rattler’ และมีความหมายตามรากศัพท์เดิมว่า เครื่องดนตรี ด้วย ซึ่ง sistrum เป็นอีกสกุลของงูหางกระดิ่ง

งูชนิดนี้มีกว่า 30 ชนิด (spicies) ตัวอย่างเช่น

-          Diamondback, (C. adamanteus);

-          The western diamond (back) rattlesnake, (C. atrox);

-          The red diamond rattlesnake, (C. ruber);

-           The Mohave rattlesnake, (C. scutulatus);

-          The sidewinder, (C. ceraster);

-          Timber rattlesnake, (C.horridus);

-          Three subspecies of the westernrattlesnake, (C. viridis);

-          The prairie rattlesnake, (C. v. viridis) เป็นต้น

 ทำไมถึงได้ชื่อว่างูหางกระดิ่งล่ะ??

 ที่ได้ชื่อว่างูหางกระดิ่งก็เนื่องมาจาก หางของงูชนิดนี้เป็นอวัยวะที่สามารถทำให้เกิดเสียงได้ โดยเสียงนั้นเกิดจากการสั่นสะเทือนถี่ ๆ ของปล้องเกล็ดเป็นข้อ ๆ ที่หาง ซึ่งปล้องเกล็ดนี้พัฒนามาจากเกล็ดหางส่วนปลายนั่นเอง ทุกครั้งที่มีการลอกคราบปล้องเกล็ดนี้ก็จะเพิ่มจำนวนขึ้นด้วย 1 ปล้องต่อการลอกคราบ 1 ครั้ง

การลอกคราบนั้นอาจเกิดขึ้นหลายครั้งใน 1 ปี ทั้งนี้ขึ้นกับอาหารที่ได้รับ และอัตราการเติบโต สำหรับลูกที่เกิดใหม่นั้นจะมีปล้องเกล็ดที่หาง 1 ปล้อง ซึ่งยังไม่สามารถสั่นให้เกิดเสียงได้ แต่เมื่อผ่านการลอกคราบครั้งแรกไปแล้วก็สามารถสั่นให้เกิดเสียงได้ การสั่นให้เกิดเสียงนั้นก็เพื่อเป็นการขู่เมื่อศัตรูเข้ามาใกล้นั่นเอง

แล้วจะทราบได้อย่างไรว่างูตัวไหนเป็นงูหางกระดิ่ง??

 การจำแนกงูหางกระดิ่งนั้นก็มักดูที่ปลายหาง จะเห็นว่ามีหางเป็นข้อของปล้องเกล็ด ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะ ส่วนของหัวมีลักษณะแบน ดูคล้ายรูปสามเหลี่ยม ลักษณะรูม่านตาคล้ายแมว (cat eyes) คือ เป็นรูปวงรีวางตัวในแนวตั้ง งูในสกุล Crotalus จะมีความกว้างของหัวเป็นสองเท่าของลำคอ สามารถเห็นแอ่งรับรู้ความร้อนอินฟาเรด (loreal pits หรือ  lateral heat sensory organs ) ระหว่างตา และรูจมูกของแต่ละข้างของหัว ซึ่งเป็นบริเวณที่ไวต่อการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิแม้เพียงเล็กน้อยก็ตาม ทำให้งูสามารถรู้ตำแหน่งของเหยื่อได้แม้ในความมืด

สีของงูหางกระดิ่งนั้นต่างกันไปตามชนิด และระยะของการลอกคราบ ตัวอย่างสีของงูหางกระดิ่งที่มักพบได้แก่ สีน้ำตาล สีเหลือง สีเทา สีดำ สีคล้ายกับฝุ่นชอล์ก และสีเขียวมะกอก เป็นต้น

 นอกจากสร้างเสียงที่เกิดจากการสั่นที่ปลายหางให้ศัตรูไม่กล้าเข้ามาใกล้แล้ว งูหางกระดิ่งจัดได้ว่าเป็นงูมีพิษรุนแรงอีกชนิดหนึ่งด้วย งูหางกระดิ่งเป็นงูพิษในวงศ์ของ pit viper ลักษณะเขี้ยวมี 1 คู่โค้งยาวไปด้านหน้า โดยวางตัวอยู่ที่ปลายด้านหน้าของขากรรไกรบน สามารถขยับหมุนได้ เมื่องูหุบปากกระดูกขากรรไกรจะขยับหมุนให้เขี้ยววางราบไปตามความยาวภายในปาก ทำให้สามารถหุบปากลงมาได้ ภายในเขี้ยวเป็นท่อกลวงซึ่งจะลำเลียงพิษมาจากต่อมพิษที่อยู่ข้างแก้มมาเปิดที่ปลายเขี้ยว ทำหน้าที่เหมือนเข็มฉีดยาในการปล่อยน้ำลาย และพิษเข้าตัวเหยื่อ งูหางกระดิ่งสามารถควบคุมปริมาณของพิษเมื่อโจมตีเหยื่อได้ เมื่อเขี้ยวพิษคู่เก่าหลุดก็จะถูกแทนที่ด้วยคู่ใหม่โดยใช้เวลาประมาณ 1 สัปดาห์ หรืออาจมากกว่า งูหางกระดิ่งไม่สามารถพ่นพิษได้ แต่จะปล่อยพิษโดยการกัดไปที่เหยื่อ

พิษของงูหางกระดิ่งเป็น Hemotoxic venom คือ พิษของงูมีผลต่อเซลล์เม็ดเลือด และหลอดเลือด ทำให้เกิดอาการบวม และเลือดไหลไม่หยุดเพราะพิษไปมีผลต่อกระบวนการแข็งตัวของเลือด พิษของงูบางชนิดพันธุ์ เช่น งูหางกระดิ่งอเมริกาใต้ จะทำอันตรายต่อระบบประสาทอีกด้วย

ระยะในการโจมตีเหยื่อของงูหางกระดิ่ง แบ่งเป็น 4 ระยะ ดังนี้

1. Extend stage : งูมีความรวดเร็ว และแม่นยำมากในการพุ่งตัวไปหาเหยื่อ ลำตัวของงูจะเริ่มเหยียดตรง และหัวพุ่งไปหาเหยื่อที่อยู่ด้านหน้า ขากรรไกรเปิดออก เขี้ยวโค้งไปด้านหน้า
2. Contact stage : เป็นระยะที่ขากรรไกรของงูสัมผัสกับเหยื่อ โดยที่ส่วนคอ และลำตัวส่วนหน้าของงูจะอยู่ในแนวตรง (vertical plane) เขี้ยวฝังลงไปในเหยื่อ จากการทดลองของ Kardong และ Bels เมื่อปีคริสตศักราช  1998 พบว่างูสัมผัสเหยื่อครั้งแรกที่เวลาที่ 0.08 วินาที (วินาทีที่ 0 เป็นเวลาเริ่มจู่โจม)
3. Release stage : เป็นระยะที่งูถอนเขี้ยวออกจากเหยื่อ ตรงกับวินาทีที่ 0.12
4. Retract stage : เป็นระยะที่งูถอนหัวกลับมาจากเหยื่ออย่างรวดเร็ว ส่วนคอ และลำตัวกลับมาอยู่ในแนวนอน (horizontal plane) ลดระดับความสูงของคอ และลำตัวส่วนหน้าลง ปากเริ่มปิด ในวินาทีที่ 0.13-0.16

จะเห็นได้ว่างูหางกระดิ่งมีการจู่โจมที่รวดเร็วมากใช้เวลาเพียงแค่ 0.08 วินาทีก็จู่โจมถึงเหยื่อแล้ว ทั้งยังมีแอ่งรับรู้ความร้อนอินฟาเรด (loreal pits หรือ  lateral heat sensory organs) ที่ทำให้รู้ตำแหน่งของเหยื่อได้อย่างแม่นยำและมีพิษที่รุนแรงจึงจัดได้ว่าเป็นงูพิษที่อันตรายมากอีกชนิดหนึ่ง

หลายคนอาจได้ยินชื่อของงูชนิดนี้จนคุ้นหูไปแล้ว จนนึกว่างูหางกระดิ่งเป็นงูที่พบได้ในบ้านเรา แต่ความจริงแล้วถิ่นที่อยู่อาศัยของงูหางกระดิ่งนั้นเราสามารถพบได้เฉพาะในอเมริกาเหนือ และอเมริกาใต้ ที่สูงกว่าระดับน้ำทะเล 3,000 เมตรในรัฐแคลิฟอร์เนีย และที่สูงกว่าระดับน้ำทะเล 4,000 เมตรในเม็กซิโก ยังสามารถพบได้ตามพื้นที่ทะเลทราย และภูเขาหินในทวีปอเมริกาอีกด้วย

อาหารของงูหางกระดิ่ง : งูหางกระดิ่งจะกินอาหารประมาณ 40% ของน้ำหนักตัวในแต่ละปี แต่ตัวผู้อาจกินได้ถึง 123% ของน้ำหนักตัว งูหางกระดิ่งกินสัตว์จำพวกสัตว์ฟันแทะขนาดเล็ก แต่ถ้าเป็นงูหางกระดิ่งขนาดใหญ่อาหารของพวกมันอาจเป็นกระรอก กระต่าย แพรี่ ด็อก(prairie dogs) หนู wood rats และบางครั้งอาจเป็นสัตว์กินเนื้อขนาดเล็ก ได้แก่ พังพอน (weasels) และ สกั้งส์ (skunks)

เรื่องของการผสมพันธุ์ : งูหางกระดิ่งนั้นมีฤดูผสมพันธุ์ในช่วง 2 เดือนของฤดูใบไม้ผลิเมื่องูออกจากการจำศีล อสุจิจากตัวผู้สามารถอยู่ในตัวเมียได้นานเป็นปี ในช่วงฤดูร้อนตัวเมียที่ตั้งท้องจะไม่กินอาหาร งูหางกระดิ่งออกไข่และฟักภายในตัวเอง (ovoviviparous) ลูกงูจะออกมาในฤดูใบไม้ร่วง ครั้งละ 5-12 ตัว ลูกงูที่ออกมามีความยาวประมาณ 6-8 นิ้ว (15-20 เซนติเมตร) ลูกงูหางกระดิ่งนั้นมีปล้องเกล็ดที่หาง 1 ปล้อง สามารถผลิตพิษได้แต่จำนวนน้อย และพิษยังไม่รุนแรงมาก งูหางกระดิ่งโตเต็มวัยเมื่ออายุได้ 3 ปี หรืออาจมากกว่านั้นในงูที่อยู่ทางตอนเหนือ งูหางกระดิ่งอาจจะไม่ได้ออกลูกในทุก ๆ ปีก็ได้ การแยกว่าโดยการดูจากภายนอกว่าเป็นเพศผู้ หรือเพศเมียนั้นไม่ง่ายนัก แต่ที่สามารถใช้ในการสังเกตได้คือ ความยาวตั้งแต่รูเปิดทวาร (vent) จนถึงสุดปลายหาง (rattles) โดยเพศผู้จะยาวกว่าเพศเมีย

สถานภาพปัจจุบันของงูหางกระดิ่งนั้น ไม่ได้จัดอยู่ในสถานภาพที่หายาก หรือใกล้สูญพันธุ์ งูเหล่านี้จึงไม่ได้รับการปกป้องนอกจากงูที่อาศัยอยู่ในอุทยานแห่งชาติแห่งชาติ และศูนย์อนุรักษ์เท่านั้น แต่อย่างไรก็ตามที่อยู่อาศัยของงูเหล่านี้กำลังถูกคุกคามซึ่งอาจส่งผลให้จำนวนของงูหางกระดิ่งให้ลดลงได้ในอนาคต ถึงจะมีพิษที่รุนแรงแต่ถ้าเราไม่ไปรุกรานเขา เขาก็ไม่มาทำร้ายเราหรอกนะคะ สัตว์ทุกชนิดถูกสร้างมาเพื่อให้ระบบนิเวศนี้สมดุล ดังนั้นเราควรช่วยกันอนุรักษ์นะคะ

เรียบเรียงและรวบรวมข้อมูล : สพ.ญ. จารุวี  ค่ายมั่น

แหล่งอ้างอิง

Howard,  W. E. (1994). Prevention and Control of Wildlife Damage. F-21-26.

Kardong, K. V. and Bels, V. L. (1998). Rattlesnake Strike Behavior: Kinematics. The Journal of Experimental Biology. 201: 837-850.

www.bio.umass.edu

http://en.wikipedia.org/wiki/Rattlesnake

 http://www.2snake2fish.com